Од најавено поевтинување до борба против поскапување – колку ќе чини струјата од јануари?

Македонија влегува во зимата со план за поголемо домашно производство на електрична енергија, кој предвидува илјадници тони јаглен од Косово, работа на трите блока во РЕК „Битола“ и повторно активирање на ТЕЦ „Неготино“. Целта е да се избегне поголем ценовен удар врз граѓаните. Но, додека Владата најавува мерки за стабилизирање на снабдувањето, берзанската цена на струјата за само еден месец пораснала за речиси 50 проценти, а енергетските компании бараат повисоки тарифи за своите услуги.

Колку се променија околностите покажуваат и изјавите на премиерот Христијан Мицкоски. Во мај годинава тој најавуваше можност за поевтинување на струјата од пет до десет проценти во 2027 година, преку нов модел на снабдување. Сега, во пресрет на зимата, приоритетот е цената да остане непроменета или евентуалното поскапување да биде помало од пет проценти. Конечна одлука сè уште нема.

Притисокот од пазарот е видлив и во најновите бројки на МЕМО. Во октомври на Македонската берза на електрична енергија биле истргувани 186.900 мегават-часови по просечна цена од 224,74 евра за мегават-час. Во септември просекот изнесувал 150,49 евра, што значи месечно зголемување од 49,3 проценти. Премиерот предупредува и на можни берзански цени од 350 до 400 евра во услови на продлабочување на европската енергетска криза.

За да ја намали зависноста од скапата струја на пазарот, Владата планира поголемо производство во термоелектраните. Според Мицкоски, во тек е подготовка на посебен граничен премин кон Косово, преку кој дневно би поминувале повеќе од 200 камиони. Заедно со транспортот преку Блаце, планот е да се обезбедуваат над 6.000 тони јаглен дневно за РЕК „Битола“ и РЕК „Осломеј“. Тендерот за ископ и транспорт треба да заврши до крајот на ноември.

Паралелно се подготвува рестартирање на ТЕЦ „Неготино“, која би се снабдувала со мазут преку пристаништето во Солун. За таа цел се реконструира железничкиот крак до централата. Според пресметките што ги изнесе премиерот, производството во овој капацитет би чинело помалку од 200 евра за мегават-час, односно под високите берзански цени што ги посочува. Сепак, вистинската исплатливост ќе зависи од трошоците за горивото, транспортот и работењето на централата.

Тука се отвора и едно важно прашање. ЕСМ во 2026 година ја продава електричната енергија за универзалното снабдување по цена од 65 евра за мегават-час. За 2027 година е најавен модел според кој државната компанија би обезбедувала најмногу 70 проценти од потребните количества за ЕВН Хоум, додека остатокот би се набавувал од други извори. Затоа, за конечната цена нема да биде пресудно само колку струја ќе произведе ЕСМ, туку и по која цена ќе се обезбедат вкупните потребни количества.

Домашното производство засега обезбедува висок дел од потрошувачката. Според последните достапни податоци на Државниот завод за статистика, во август биле произведени 506.386 мегават-часови, што претставува 97,2 проценти од бруто-домашната потрошувачка. Но, летните резултати не се гаранција за зимскиот период, кога расте потрошувачката, а производството од сончевите електрани е сезонски ограничено.

Дополнителен притисок врз идната цена доаѓа и од мрежните трошоци. Како што претходно анализираше „Пари“, МЕПСО бара зголемување на тарифата за пренос за 97,68 проценти во 2027 година, иако планира помал обем на пренесена електрична енергија. Ова барање не значи исто толкаво поскапување на сметките, но претставува важен дел од пресметките што треба да ги разгледа Регулаторната комисија за енергетика.

За граѓаните, пак, ниската номинална цена не ја покажува целата слика. Според податоците на Евростат, покажа дека Македонија има значително поевтина струја од просекот на ЕУ, но највисока цена според куповната моќ меѓу споредените земји од Западен Балкан.

Оттука, зимскиот енергетски план има две задачи – да обезбеди доволно електрична енергија и да спречи нејзината цена да стане дополнителен товар за домаќинствата и компаниите.

Дали тоа ќе се постигне со повеќе домашно производство, со ограничување на трошоците или со комбинација од повеќе мерки, ќе стане појасно по завршувањето на набавките и регулаторните пресметки. Дотогаш, најавеното поскапување под пет проценти останува цел на Владата, а не утврдена цена за 2027 година.