Аналитика
Колку повеќе се задолжуваат државите, толку потешка станува задачата на централните банки да ја одржат инфлацијата под контрола. Високиот јавен долг не мора да доведе до неконтролиран раст на цените, но може да ги зголеми каматните стапки потребни за одржување на ценовната стабилност. Затоа, централните банки не треба да реагираат само кога инфлацијата веќе расте, туку да го земат предвид и нивото на државната задолженост, е заклучок на истражувањето на Европската централна банка (ЕЦБ), насловено како „Монетарната политика во услови на висок јавен долг“.
Од глобалната финансиска криза наваму, јавниот долг значително порасна и во еврозоната и во Соединетите Американски Држави. Истовремено, потребите за ново задолжување се зголемуваат поради инвестициите во зелената транзиција и повисоките трошоци за одбрана. Ваквите околности ја менуваат врската меѓу државните финансии, каматните стапки и инфлацијата.
Зошто поголемиот долг може да ги зголеми цените?
Еден од клучните механизми што ги анализира истражувањето е однесувањето на домаќинствата.
Кога државата се задолжува за да финансира дополнителни расходи или трансфери кон населението, дел од добиените средства граѓаните ги трошат, наместо да ги заштедат во очекување на повисоки даноци во иднина.
Таквата потрошувачка ја зголемува побарувачката во економијата. Доколку понудата на производи и услуги не може да го следи растот на побарувачката, се создава притисок врз цените.
Токму затоа јавниот долг, во одредени економски услови, може да дејствува како дополнителен извор на инфлација.
Вообичаено, централните банки се спротивставуваат на ваквите притисоци со зголемување на каматните стапки. Поскапото задолжување ја ограничува потрошувачката и инвестициите, а со тоа го намалува притисокот врз цените.
Но, истражувањето покажува дека кај висока државна задолженост оваа стратегија може да стане помалку ефикасна.
Повисоките камати можат да создадат нов проблем
Кога централната банка ги зголемува каматите за да ја намали инфлацијата, истовремено може да ги зголеми идните трошоци за задолжување на државата.
Тоа значи дека мерката што денес ја ограничува потрошувачката може да придонесе за поголем јавен долг утре, а со тоа и за нов инфлациски притисок.
Според економскиот модел на ЕЦБ, во одредени услови поагресивното зголемување на каматите може само ограничено да ја намали вкупната инфлација во подолг период, а во некои случаи дури и да ја зголеми.
Решението што се предлага е централните банки да реагираат и на растот на јавниот долг, наместо да чекаат неговите последици да се појават преку повисоки цени.
На тој начин монетарната политика би можела поефикасно да спречува инфлациски притисоци пред тие целосно да се развијат.
Колку долгот влијае врз каматните стапки?
Истражувањето укажува и на врската меѓу јавниот долг и таканаречената природна каматна стапка – нивото на каматата при кое побарувачката е усогласена со производствените можности на економијата, а инфлацијата останува стабилна.
Колку е поголемо количеството државен долг, толку повеќе може да се зголеми оваа природна каматна стапка.
Како пример, се наведуваат проценки за САД според кои зголемување на јавниот долг за еден процентен поен од БДП е поврзано со раст на долгорочните каматни стапки за околу 0,03 процентни поени. На прв поглед, станува збор за мала промена, но при големи и долготрајни зголемувања на задолженоста ефектот може да стане позначаен.
Тоа значи дека каматната стапка што е соодветна за одржување на стабилни цени не е независна од фискалната политика на државата.
Дали постои граница над која долгот станува опасен за инфлацијата?
Еден од најинтересните заклучоци во истражувањето се однесува на теоретската граница на јавниот долг. Анализата на ЕЦБ покажува дека во нивниот основен модел таа изнесува приближно 540 проценти од годишниот БДП, односно 5,4 пати поголем долг од вредноста на годишното економско производство.
Над ова ниво, според претпоставките на моделот, дури и многу високи каматни стапки не би можеле да го неутрализираат влијанието на јавниот долг врз побарувачката и инфлацијата.
Сепак, авторите нагласуваат дека пресметаната граница е многу повисока од сегашните нивоа на задолженост во развиените економии.
Овој резултат не значи дека државите можат безбедно да се задолжуваат до 540 проценти од БДП. Станува збор за теоретска проценка во рамките на конкретен економски модел, а не за препорачано или универзално безбедно ниво на јавен долг.
Многу пред достигнувањето на таквата граница, растечката задолженост може да ја отежне борбата против инфлацијата.
Дали се менуваат правилата за централните банки?
Прашањето за јавниот долг не е ново за еврозоната. Уште со Договорот од Мастрихт беа поставени референтните вредности од 60 проценти од БДП за јавниот долг и три проценти од БДП за буџетскиот дефицит.
Целта беше да се ограничат фискалните ризици што би можеле да ја загрозат стабилноста на заедничката валута.
Но, новото истражување укажува дека одржувањето на ценовната стабилност не зависи само од независноста на централната банка и нејзината способност да ги менува каматните стапки.
Важен е и начинот на кој фискалната политика влијае врз потрошувачката, задолжувањето и природното ниво на каматите.
Банката признава дека директното реагирање на централните банки на промените во јавниот долг може да биде институционално чувствително, бидејќи би можело да изгледа како мешање во владините фискални одлуки.
Сепак, ставот на ЕЦБ е дека следењето на јавниот долг не значи водење фискална политика, туку подобро разбирање на условите во кои централната банка ја спроведува својата основна задача, а дека високата државна задолженост не ја прави инфлацијата неизбежна, но може да ја направи нејзината контрола посложена и поскапа.
