Нема укинување на вториот столб – се разгледува негово прекројување

Вториот пензиски столб може да се прекројува, ќе се воведуваат мултифондови, на дел од граѓаните ќе им се овозможи да докупат стаж, а повторно се отвора и прашањето колку долго во иднина ќе се работи до пензија. Неколку крупни промени во пензискиот систем се најдоа истовремено на маса, додека државата веќе издвојува околу една милијарда евра годишно за да го одржи ПИОМ.

Најголемото внимание го привлекува вториот столб. Министерот за социјална политика Ѓоко Велковски вели дека не се размислува за негово укинување, туку за „реконструкција“, но меѓу опциите што се анализираат е и промена на сегашниот задолжителен модел. Како пример го посочи хрватскиот систем и можноста осигурениците самите да избираат дали ќе останат само во државниот прв столб или пензијата ќе ја градат преку комбинација од прв и втор столб. Конечна одлука засега нема.

Тоа не е мала промена. Сегашниот систем предвидува задолжително членство во вториот столб за определени категории осигуреници, а евентуалното воведување избор би ја сменило логиката врз која капиталното пензиско осигурување функционира веќе две децении.

Дебатата дополнително ја разгорија првите 147 пензионери кои веќе примаат средства и од вториот столб. Според МАПАС, просечната нето-исплата од индивидуалните сметки кај нив изнесува 9.878 денари, а просечниот пензиски стаж е 22 години. Од вкупно 147 корисници, 113 се лица кај кои средствата од вториот столб учествуваат во обезбедувањето на минималниот износ на пензијата.

Велковски токму овие први резултати ги посочува како една од причините повторно да се анализира поставеноста на вториот столб. Од пензиските друштва, пак, предупредуваат дека 147 пензионери не можат да бидат мерка за тоа како вториот столб ќе изгледа кога ќе почнат масовно да се пензионираат генерациите кои цел работен век уплаќале во двата столба.

Од Асоцијацијата на друштва за управување со пензиски фондови проценуваат дека во следните пет до десет години околу десет проценти од пензионерите би можеле да примаат пензија од двата столба, а за 20 до 25 години такви би биле приближно половина од пензионерите. Нивната теза е дека токму тогаш ПИОМ ќе почне да чувствува позначително растоварување.

Додека иднината на самиот втор столб сè уште се анализира, една промена е многу поконкретна – воведувањето мултифондови. Наместо парите на сите членови да се инвестираат по сличен модел, предвидени се три портфолија: растечко, балансирано и конзервативно. Идејата е помладите членови, кои имаат повеќе години до пензија, да можат да преземат поголем инвестициски ризик и да бараат повисок принос, додека со приближувањето кон пензија средствата постепено би се насочувале кон побезбедни вложувања.

Според најавениот модел, осигурениците до 45 години би можеле да изберат растечко или балансирано портфолио, оние од 45 до 57 години би ги имале на располагање сите три опции, а членовите над 57 години би можеле да избираат меѓу балансирано и конзервативно портфолио.

Паралелно со ова, во владина процедура е и решение што може директно да им го отвори патот до пензија на дел од граѓаните кои денес немаат доволно стаж. Како што најави Велковски, лице кое ја достигнало старосната граница, но има најмалку 13 години стаж, ќе може само да ги плати придонесите за месеците што му недостигаат до законскиот минимум од 15 години. Максимумот што ќе може да се докупи е 24 месеци, а мерката ќе важи за лица кои веќе не се активни осигуреници.

Придонесот нема да се пресметува на целата просечна плата, туку на половина од просечната плата од претходната година. Откако ќе се доплати стажот, пензијата ќе се пресметува според редовната формула – во зависност од годините стаж и платите на кои лицето било осигурено. Значи, докупот ќе овозможи стекнување право на пензија, но сам по себе нема да гарантира и повисока пензија.

Сите овие промени се отвораат во момент кога финансиската состојба на државниот пензиски фонд станува сè поскапа за Буџетот. За пензии на годишно ниво се потребни околу 2,4 милијарди евра, додека од придонеси се собираат околу 1,4 милијарди евра. Околу една милијарда евра мора да се обезбедат од државната каса. За споредба, во 2023 година разликата била околу 510 милиони евра.

Министерот Велковски уверува дека исплатата на пензиите не е загрозена бидејќи државата е гарант на системот. Но, признава дека целта на реформите треба да биде намалување на потребата од толку големи буџетски трансфери. Денес, според неговите податоци, државата издвојува околу 60 милијарди денари годишно за дофинансирање на пензиите.

Токму тука се спојуваат сите отворени прашања. Дали вториот столб треба да остане задолжителен, дали различните генерации треба различно да ги инвестираат пензиските заштеди, како да им се помогне на луѓето на кои им недостигаат неколку месеци или години стаж и, пред сè, како ПИОМ на долг рок да биде помалку зависен од државниот Буџет.

Во анализите што се прават со Светската банка, ММФ и владината работна група се разгледува и чувствителното прашање за евентуално зголемување на старосната граница за пензионирање. Засега нема одлука за таков чекор, но самото отворање на темата покажува дека реформата може да биде многу поширока од промените во вториот столб.

Затоа ова не е приказна само за сегашните пензионери. Правилата што сега се анализираат најсилно ќе ги почувствуваат луѓето кои денес се во средината на работниот век. За нив одлуката што ќе се донесе за вториот столб, инвестирањето на пензиските заштеди и возраста за пензионирање може директно да одреди колку ќе работат, каде ќе им се собираат парите и колкава пензија еден ден ќе добиваат.