ЕЛ НИЊО ДОАЃА ПО СМЕТКАТА: Кафето, чоколадото, оризот, шеќерот и маслото под нов ценовен притисок

Еден степен повеќе во водите на Тихиот Океан може да изгледа како далечна метеоролошка статистика. Но, неколку месеци подоцна тој степен може да се појави на сосема друго место – на цената на кафето што го пиеме наутро, чоколадото што го купуваме за децата, шишето масло во маркетот, килограмот ориз или шеќерот на полиците.

Токму тука Ел Нињо престанува да биде само временски феномен и станува економска приказна.

Светската метеоролошка организација на почетокот на септември објави дека Ел Нињо е цврсто воспоставен и дека во следните месеци се очекува дополнително да зајакне до „многу силен“ интензитет. Веројатноста феноменот да продолжи до февруари 2027 година е речиси 100 проценти, а неговиот врв се очекува кон крајот на годинава. Американскиот NOAA практично ја потврдува истата слика – според септемвриската прогноза, веројатноста за Ел Нињо е 100 проценти во повеќе последователни тримесечни периоди до зимата.

Тоа не значи дека пет намирници автоматски ќе поскапат за ист процент. Ел Нињо не функционира како копче за поскапување. Тој ја менува распределбата на дождот и температурите низ светот: некаде носи суша, на друго место прекумерни врнежи, поплави или екстремна топлина. Проблемот е што некои од најтргуваните земјоделски производи на планетата се произведуваат токму во региони чувствителни на тие промени.

А моментот за нов климатски шок е особено незгоден. Светските цени на храната во август веќе стигнаа до највисокото ниво од крајот на 2022 година. Индексот на ФАО достигна 133,3 поени, а цените пораснаа кај сите големи категории храна. Само шеќерот во август забележал скок од 11,9 проценти, под влијание на проблемите со производството и временските услови во Бразил, Европа и Азија.

Шеќерот, всушност, можеби најдобро покажува како временската прогноза станува берзанска и потрошувачка вест. Бразил е најголемиот светски производител, Индија и Тајланд се клучни играчи, а токму овие региони можат да почувствуваат различни последици од Ел Нињо. Во Индија состојбата веќе стана толку чувствителна што владата дозволи бесцарински увоз на еден милион тони шеќер. Земјата, првпат по речиси една деценија, повторно увезува шеќер од Бразил, а домашните цени остануваат околу 20 проценти повисоки отколку пред два месеци.

Но, приказната со шеќерот има уште еден пресврт: нафтата. Кога нафтата поскапува, за бразилските преработувачи може да стане поисплатливо шеќерната трска да ја насочат кон производство на етанол наместо кон шеќер. Светска банка токму тоа го посочува како дополнителен ризик. Така, сушата или дождот можат да ја намалат понудата, а високата цена на енергијата истовремено да одземе уште дел од суровината од прехранбениот пазар.

Оризот е уште почувствителна приказна, бидејќи за милијарди луѓе не е производ по избор, туку основна храна. Индија годинава веќе се соочува со слаб монсун. Во јуни врнежите биле 35 проценти под нормалата, а проблемите продолжиле и во август. Тоа го одложило сеењето и го зголемило ризикот за приносите на ориз, но и на пченка, соја и други култури. Доколку сушниот период продолжи, тоа може да има последици не само врз индиското производство туку и врз глобалната трговија.

Историските податоци покажуваат зошто пазарите го сфаќаат овој ризик сериозно. Анализа на Европската централна банка проценува дека преминот кон силен Ел Нињо во минатото можел да ги зголеми глобалните цени на храната до девет проценти, при што врвот на ефектот се појавувал околу 16 месеци по почетокот на феноменот. Оризот е меѓу производите кај кои историскиот ефект бил особено изразен. Тоа е важна забелешка: ценовниот удар не мора да се случи веднаш. Дел од него може да се почувствува дури следната година.

Кај палминото масло ризикот е концентриран во само неколку точки на глобалната карта. Индонезија и Малезија доминираат во светското производство, а сушните услови во Југоисточна Азија можат да ги намалат приносите. Светска банка директно ги вбројува јадливите масла меѓу производите чие производство може да биде нарушено доколку Ел Нињо се покаже посилен или подолготраен од очекуваното. Проблемот е што палминото масло не завршува само во шише на полиците. Тоа е состојка во огромен број индустриски прехранбени производи, од печива и слатки до готова храна, козметика и средства за лична хигиена. Затоа неговото поскапување може да се рашири многу пошироко од еден производ.

Чоколадото, пак, влегува во новата климатска сезона со веќе нарушен пазар. Западна Африка е срцето на светското производство на какао, а Брегот на Слоновата Коска сам обезбедува околу 40 проценти од глобалното производство. Во Гана регулаторот очекува производството во сезоната 2026/27 да се намали за најмалку 16 проценти, а меѓу причините се наведуваат можните последици од Ел Нињо, болестите кај насадите и претходните неповолни временски услови.

Какаото има уште еден проблем што не може брзо да се реши со отворање нови плантажи. На новите дрвја им требаат години пред да почнат сериозно да раѓаат. „Нестле“ веќе се обидува да го диверзифицира снабдувањето и го зголемува интересот за Бразил, но дури и таму за значително зголемување на производството е потребно време. Тоа го прави глобалниот синџир на какао особено чувствителен на секоја лоша сезона во Западна Африка.

И кафето влегува во оваа приказна, но тука сликата е посложена. По рекордните цени од претходните години, подобрата бразилска понуда донесе извесно олеснување и Светска банка очекуваше пад на цените во 2026 година. Сепак, институцијата предупредува дека посилен Ел Нињо останува значаен ризик за прогнозата, а особено ранливо е производството на робуста во Виетнам и другите делови од Југоисточна Азија доколку регионот влезе во подолг сушен период.

И токму тука се гледа зошто сегашната ситуација е поопасна од обичен лош земјоделски циклус. Ел Нињо не доаѓа сам. Светска банка предупредува дека врз храната истовремено притискаат високите цени на енергијата и ѓубривата, геополитичките тензии, растечката побарувачка за биогорива и опасноста државите, исплашени за сопствената понуда, повторно да воведуваат ограничувања на извозот.

Во таква средина, лошата жетва во една земја повеќе не останува локален проблем. Таа може да предизвика поголем увоз од друга земја, раст на светските цени, ограничување на извозот од трета и на крај поскапа стока во маркетите на илјадници километри од местото каде што воопшто немало суша.

Затоа вистинското прашање веќе не е дали Ел Нињо ќе донесе чудно време. Тоа, според метеоролозите, практично е извесно. Прашањето е колкав дел од сушите, поплавите и слабите жетви ќе заврши пресметан во цената на утринското кафе, чоколадото, оризот, маслото и шеќерот.

А одговорот на тоа прашање, најверојатно, нема да го даде временската прогноза. Ќе го даде фискалната сметка.