Аналитика
Прашањето за изградба на дата-центри во Македонија во последните месеци прерасна во една од поостро поставените политичко-еколошки теми во земјата. Од една страна, Владата најавува национален дата-центар како стратешки проект за дигитална иднина, а од друга страна, локални заедници и граѓански организации бараат мораториум и стопирање на приватни иницијативи, плашејќи се од притисок врз електричната мрежа и водните ресурси.
Во Соединетите Американски Држави, отпорот кон изградбата на дата-центри во последнава година прерасна во едно од ретките прашања што обединува граѓани од целиот политички спектар. Според јунска анкета на Ројтерс/Ипсос, само една третина од Американците го одобруваат темпото на изградба на дата-центри, а само 14 отсто би прифатиле ваков објект во нивната заедница. На 18 јули 2026 година беше одржан национален ден на протести со 142 демонстрации во 42 сојузни држави, координирани од граѓанската иницијатива „HumansFirst“, која отпорот го спротивставува на она што го нарекува „неодговорна“ и нетранспарентна експанзија на дата-центрите.
Отпорот веќе дава конкретни резултати: само во првите три месеци од 2026 година, проекти во вредност од над 130 милијарди долари беа блокирани или одложени поради организиран локален притисок, а бројката веќе го надмина вкупниот број блокирани проекти во текот на целата 2025 година. Повеќе од 300 градови, општини и области — меѓу кои Монтереј Парк во Калифорнија и Џеферсон Каунти во Пенсилванија — воведоа забрани или мораториуми врз изградбата на хиперскалирани дата-центри, а главна причина за незадоволството се зголемените сметки за струја (во одредени држави цените пораснале и до 267 отсто во последните пет години), стравот од недостиг на вода и загриженоста за влијанието врз животната средина.
КОЛКУ ДАТА-ЦЕНТРИ ИМА ВО СВЕТОТ И КОЛКУ Е ПЛАНИРАНО ДА СЕ ИЗГРАДАТ?
Терминот „центар за податоци“ односно дата-центар генерално се однесува на физичката зграда во која се сместени моќни компјутери (обично илјадници), системи за складирање податоци и мрежна опрема. Овие објекти се активни 24/7, складирајќи и управувајќи со податоците поврзани со различни веб-апликации и услуги.
Дата-центарот е практично „мозокот“, но и „куќата каде што живее“ интернетот, односно облак-услугите и вештачката интелигенција. За да може да работи, секој сервер троши огромни количества електрична енергија и произведува топлина, па дел од дата-центрите користат системи за ладење со испарување вода, покрај класичните воздушни системи. Токму комбинацијата од голема потрошувачка на струја и (кај дел од технологиите) значителна потрошувачка на вода е причина зошто ваквите објекти во последните години предизвикуваат отпор во многу земји во светот.
Според неколку меѓународни анализи од 2026 година, во светот моментално работат помеѓу околу 8.800 и близу 12.000 дата-центри, во зависност од методологијата на броење, при што САД остануваат апсолутен лидер. Според јулски податоци од 2026 година, во светот активно работат близу 12.000 дата-центри, а нагласено е дека побарувачката за дата-центри се очекува скоро да се утростручи до 2030 година. Слично, едно истражување проектира дека до 2026 година во светот ќе има 8.821 дата-центар, со очекувања бројот да надмине 10.000 до 2030 и над 12.000 до 2035 година.
Паралелно со бројот на објекти расте и потрошувачката на енергија. Според извештај на Меѓународната агенција за енергија, глобалната потрошувачка на електрична енергија на дата-центрите се очекува да се удвои до 2030 година, достигнувајќи околу 950 тераватчасови. Инвестициите во секторот исто така се огромни — се проценува дека до 2030 година во светот ќе бидат вложени близу 7 трилиони долари во нови и надградени капацитети.
Кога станува збор за вода, поединечни хиперскалирани дата-центри честопати имаат импресивна потрошувачка. Според анализа објавена во домашни медиуми, еден голем дата-центар троши помеѓу еден и три милиони литри вода која се користи за пиење дневно — колку што троши град со 15.000 до 30.000 жители. Во истата смисла, домашна анализа посочува дека дата-центарот во Вирџинија, САД, со инсталирана моќност од 300 мегавати, троши до 4 милиони литри вода дневно во летниот период за ладење на серверите.
Квалитетот на водата, исто така, е значаен фактор. За непречена работа на инсталациите за ладење на серверите, потребно е таа да биде прочистена, за да не се случуваат дефекти поради таложење на минерали и нечистотии. Од таа причина ниту морската вода не е погодна за користење за ладење на постројките, поради солта.
ВЛАДАТА: НАЦИОНАЛЕН ДАТА-ЦЕНТАР КАКО ДИГИТАЛЕН ТЕМЕЛ
Министерот за дигитална трансформација, Стефан Андоновски, во јули 2026 година најави дека Владата започнува со реализација на национален дата-центар, оценувајќи го проектот како еден од најзначајните за дигиталната иднина на земјата. Тој го спореди значењето на дата-центрите со патиштата, железницата и електроенергетската мрежа од минатиот век, потенцирајќи дека без дата центри нема дигитална држава, ниту вештачка интелигенција, сајбер безбедност или сигурни електронски услуги. Според најавите, станува збор за современ Tier III капацитет што треба да послужи за државниот облак, сајбер-безбедноста и развојот на вештачката интелигенција.
Премиерот Христијан Мицкоски веќе неколку месеци ја повторува тезата дека вештачката интелигенција и дата-центрите се „новата нафта“ — стратешка можност што Македонија не смее да ја пропушти доколку сака долгорочен економски раст. Токму со оваа порака тој одговори и на прашањата на новинарите по одлуката на Советот на Пехчево, нагласувајќи дека, „како инженер и како човек“, останува уверен во потенцијалот на овој сектор.
Мицкоски потврди дека државата веќе преговара со десетици компании за инвестиции во дата-центри, за што паралелно се менува и постојната регулатива, а како илустрација наведе дека интересот бил поттикнат и по вестите за градење слични капацитети во соседна Хрватска. Според него, целта е развој на државата и создавање нова вредност, а не отстапување пред она што го нарече обид за манипулација на јавното мислење.
Критиките кон проектот ги оцени како хистерија создадена од малкумина, порачувајќи дека владата нема да се повлече под нивен притисок. Во политички контекст, ги спротивстави дата-центрите како симбол на „современа технологија“ со она што иронично го нарече „марихуана-економија“ на претходната власт, најавувајќи дека на идните избори граѓаните всушност ќе бираат помеѓу овие два модела на економски развој.
Потпретседателот на Владата и министер за транспорт, Александар Николоски, од своја страна најави законски измени во Законот за урбанистичко планирање и Законот за градење со цел земјата да стане поповолна дестинација за инвестиции во дата-центри, со очекувања за стотици милиони евра инвестиции и нови работни места.
ОПОЗИЦИЈАТА И ГРАЃАНСКИТЕ: ПРВО СТРОГА РЕГУЛАЦИЈА, ПОСЛЕ ГРАДЕЊЕ
Наспроти владиниот ентузијазам, дел од опозицијата и граѓанскиот сектор бараат запирање или строго регулирање на комерцијалните проекти. СДСМ, според пренесени наводи, минатиот месец побара мораториум на изградба на нови комерцијални дата-центри што користат системи со испарување вода, а за помали државни проекти да се бара исклучиво воздушно ладење и сопствено производство на енергија преку соларни капацитети, без повлекување струја од националната мрежа.
Левица остро реагираше на најавениот проект во Пехчево, обвинувајќи ја власта дека го распродава енергетскиот и водниот потенцијал на локалната заедница без јасни податоци за инвеститорот. Партијата побара од надлежните да појаснат колку работни места ќе останат по изградбата и колкава ќе биде потрошувачката на струја и вода, пред да се донесе одлука.
Граѓанското здружение „Зелен Хуман Град“ зазеде дециден став дека во земјава воопшто не смее да се градат дата-центри, оценувајќи дека тие се објекти со огромна потрошувачка на електрична енергија и вода, со можност да предизвикаат дополнителен енергетски притисок врз мрежа која и онака зависи од фосилни горива. Активистичката група „Зелена народна стража“, пак, беше меѓу првите што ја алармираше јавноста за плановите за Пехчево, оценувајќи дека постапката се водела нетранспарентно.
Помирувачки тон се обидува да зазема ДОМ, кое појаснува дека не е против дигитализацијата, туку бара јасни правила. Според нивна изјава, планирањето на дата-центрите не смее да се сведува на политички изјави, туку мора да биде засновано на научни анализи, транспарентност и строги еколошки критериуми.
ПРВО, ПА – ПЕХЧЕВО: ЕДНОГЛАСНО „НЕ“ И ОД ПОЗИЦИЈА И ОД ОПОЗИЦИЈА
Најконкретниот исход досега се случи во Пехчево, каде што приватна иницијатива за изградба на дата-центар на пет парцели во месноста Панчарево беше поднесена од сопствениците на земјиштето. По неколкунеделни реакции на јавноста и на еколошки организации, на седница одржана на 25 август 2026 година, сите девет советници — пет од ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата, тројца од СДСМ и коалицијата и еден од Движењето ЗНАМ — едногласно гласаа против иницијативата. Меѓу главните забелешки на советниците беа недостатокот на информации за инвеститорот, како и отворените прашања за тоа колку вода и електрична енергија би трошел објектот, но и стравот за влијанието врз природата и незадоволителната вклученост на граѓаните и стручната јавност во процесот.
ОПРАВДАНИ СТРАВУВАЊА: КЛИМАТСКИ ПРОМЕНИ, НЕДОСТИГ НА ВОДА…
И покрај поделените политички ставови, речиси сите страни во дебатата се согласуваат околу едно: дата-центрите бараат многу енергија и (кај дел од технологиите) многу вода, а токму тоа е точката на судир. Домашни анализи предупредуваат дека еден хипотетички голем дата-центар со моќност од 100 мегавати, работејќи со просечно оптоварување, би можел годишно да троши количество електрична енергија кое сочинува значителен дел од вкупната годишна потрошувачка на целата земја — што отвора прашање дали постојната преносна и дистрибутивна мрежа воопшто може да поднесе таков товар без притисок врз цените на струјата за граѓаните и стопанството.
Загриженоста за водата е дополнително изострена во контекст на климатските промени и зачестените суши во регионот, во услови кога дел од земјоделството и водоснабдувањето веќе се соочуваат со дефицит во летните месеци. Меѓународен извештај на Универзитетот на Обединетите нации дополнително ја засилува оваа загриженост, предупредувајќи дека дата-центрите поради вештачката интелигенција до 2030 година би можеле двојно да ја зголемат потрошувачката на струја и вода на глобално ниво.
Со тоа, прашањето за дата-центрите во Македонија останува отворено на два колосека — националниот проект во владина режија, кој сè уште го чека финалниот финансиски модел и локација, и приватните иницијативи на локално ниво, каде што примерот Пехчево покажа дека граѓанскиот отпор може да биде решавачки фактор во отсуство на јасни законски правила и транспарентни постапки.
(Фото: протест против дата-центри во Охајо, САД, Daniel Konik / Statehouse News Bureau)
Југослава Дуковска
