СМЕТКАТА ЗА ДОЛГОТ РАСТЕ: Државите плаќаат илјадници милијарди само за камати

Државите со години се задолжуваа во свет на евтини пари. Сега сметката пристигнува. Старите обврзници доспеваат, новите се издаваат со многу повисоки камати, а сè поголем дел од буџетите завршува за сервисирање на долговите наместо за патишта, образование, здравство или инвестиции.

Токму на тоа предупредува Меѓународниот монетарен фонд. Глобалниот јавен долг веќе е близу 94% од светскиот БДП, а според актуелната траекторија до 2029 година треба да стигне до 100% – ниво што глобално не било забележано од периодот по Втората светска војна.

Но за ММФ уште позагрижувачко е колку брзо расте каматната сметка. За само неколку години расходите за камати се зголемиле од околу 2% на речиси 3% од глобалниот БДП. Причината е едноставна: владите постепено го заменуваат долгот издаден во годините на речиси нулти камати со нов долг што денес е многу поскап.

Колкава е таа сметка покажуваат и пазарите. Во светот веќе се трошат околу 3,3 илјади милијарди долари годишно само за камати на државните обврзници. Истовремено, приносот на десетгодишните американски државни обврзници неодамна достигна 5,34%, највисоко ниво од 2002 година. Повисоките приноси автоматски значат и повисок трошок за новото задолжување.

Проблемот не е ограничен само на сиромашните или високо задолжените земји. Напротив, меѓу најголемите должници се и најразвиените економии. ММФ посочува дека во повеќето големи напредни економии траекторијата на јавниот долг веќе бара сериозно внимание, додека приносите на американските, француските и јапонските државни обврзници се на највисоки нивоа во многу години.

Франција моментално е еден од највидливите европски примери. Во септември приносот на нејзината десетгодишна обврзница порасна за околу 0,7 процентни поени, бидејќи инвеститорите стануваат сè повнимателни кон земјите со високи дефицити и неизвесни планови за нивно намалување. Италија исто така останува под надзор поради високиот јавен долг, додека земјите со поцврсти јавни финансии повторно стануваат „безбедно пристаниште“ за инвеститорите.

Тука се појавува новата опасност: колку повеќе инвеститорите се сомневаат во способноста на една влада да го контролира долгот, толку повисока камата бараат за да ѝ позајмат. А повисоката камата дополнително го зголемува буџетскиот товар. Така лесно се создава круг во кој долгот станува поскап токму затоа што е голем.

Дополнителен притисок доаѓа и од новите трошоци што владите тешко можат да ги избегнат. Одбрана, стареење на населението, здравство, климатски инвестиции, енергетска сигурност и инфраструктура бараат повеќе пари, додека високите камати го стеснуваат просторот во буџетите. ММФ предупредува дека во таква средина државите мора многу повнимателно да одлучуваат каде го трошат секое дополнително евро.

Последниот енергетски шок дополнително ја влошува сметката. Поскапата нафта и горива ја поддржуваат инфлацијата, а тоа ги тера централните банки да ги задржуваат каматите повисоки подолго. За владите тоа значи дека надежта за брзо враќање на евтините пари станува сè помала.

Затоа предупредувањето на ММФ не е едноставно „државите имаат премногу долг“. Поважната порака е дека светот влезе во период во кој истата количина долг чини многу повеќе.

А кога каматите почнуваат да земаат сè поголем дел од буџетот, јавниот долг престанува да биде апстрактен процент од БДП. Тој почнува директно да се натпреварува со пензиите, здравството, образованието, инфраструктурата и инвестициите за истите буџетски пари.