И уништувањето на природата може да значи затвор до крајот на животот – Хрватска радикално ги менува казните

Досега најтешките злосторства во Хрватска имаа јасна горна граница – 40 години затвор. Наскоро таа граница може да исчезне. Хрватската Влада предлага доживотен затвор за најтешките кривични дела, но реформата носи уште една, можеби подеднакво значајна промена: уништувањето на природата во екстремни размери се крева во категоријата на најтешките злосторства.

Со пакетот измени на казненото законодавство што Владата го испрати во Саборот на 10 септември, Хрватска првпат планира во својот казнено-правен систем да ја воведе казната доживотен затвор. Новата санкција би се применувала од 1 јануари 2027 година, доколку парламентарната процедура заврши со усвојување на предложените измени.

Доживотниот затвор ќе може да се изрече за 15 од најтешките кривични дела, односно за оние за кои сегашниот систем предвидува долгогодишен затвор од 21 до 40 години. Во оваа група влегуваат најтешките убиства, геноцид, злосторства против човештвото, воени злосторства, најтешките форми на тероризам и други дела со исклучително тешки последици.

Сепак, „доживотно“ нема да значи дека осудениот без каква било можност за преиспитување ќе остане зад решетки до смртта. Предлогот остава можност за условен отпуст, но дури по најмалку 25 години издржана казна. Хрватското Министерство за правда наведува дека станува збор за една од построгите варијанти во Европската унија, бидејќи во низа други држави можноста за преиспитување се отвора по 15 или 20 години. За самата доживотна казна, како и за нејзиното извршување, нема да има застарување.

Но најнеобичниот дел од реформата не е само должината на затворската казна. Хрватска истовремено воведува ново кривично дело – „особено тешко кривично дело против животната средина“, кое во јавноста веќе се нарекува екоцид.

Со тоа загадувањето и уништувањето на природата во најекстремните случаи престануваат да бидат кривични дела што се гледаат првенствено низ економската штета или прекршувањето на еколошките прописи. Ако последиците се катастрофални, долготрајни или неповратни, сторителот би можел да се соочи со најмалку десет години затвор, долгогодишен затвор, а во најтешките случаи и со доживотна казна. За екоцидот, според владиниот предлог, нема да има ниту застарување.

Оваа промена има силна европска позадина. Новата Директива на Европската унија за заштита на животната средина преку кривичното право бара од членките значително построго да ги третираат најтешките еколошки злосторства. Европското законодавство зборува за случаи во кои е предизвикано уништување или широко и значително оштетување на екосистем кое е неповратно или долготрајно, како и за сериозно загадување на воздухот, почвата или водата. Самата директива наведува дека таквите квалификувани кривични дела можат да опфатат однесување споредливо со „екоцид“.

Причината за европското заострување е и финансиска. Европската комисија го оценува еколошкиот криминал како една од најголемите области на организиран криминал во светот, со проценет глобален финансиски ефект од 80 до 230 милијарди евра годишно. Во оваа категорија влегуваат незаконското депонирање и транспорт на отпад, загадување, трговија со опасни супстанции, уништување заштитени живеалишта и други активности кои често се прекугранични и профитабилни.

Токму отпадот стана една од најжешките теми во Хрватска непосредно пред Владата да го испрати новиот казнен пакет во парламентот.

Во околината на Госпиќ беа откриени десетици илјади тони незаконски складиран отпад, дел од него увезен од други европски земји. „Ројтерс“ објави дека станува збор за повеќе од 30.000 тони отпад, додека „Асошиејтед прес“ наведува околу 37.000 тони електронски, градежен, пластичен и медицински материјал, дел закопан на поранешна индустриска локација. Случајот предизвика голем гнев кај жителите поради стравувањата за загадување на почвата и подземните води.

На 5 септември десетици илјади луѓе излегоа на протест во Загреб барајќи итно расчистување на отпадот и одговорност од институциите. Стравувањата се особено чувствителни поради карстниот терен во тој дел од Хрватска, каде загадувањето на подземните води потенцијално може да се прошири на многу поголемо подрачје.

Хрватските власти нагласуваат дека воведувањето на екоцидот не е закон пишуван само поради случајот во Госпиќ. Работната група за измена на Кривичниот законик била формирана уште во мај минатата година како дел од усогласувањето со европската Директива за еколошки криминал. Но случајот со отпадот практично покажа како едно еколошко кривично дело може да стане прашање на безбедноста и здравјето на цела заедница.

Новата казнена политика нема да ги погоди само физичките лица. За компаниите одговорни за најтешки кривични дела се предлага драстично зголемување на максималните парични санкции – до 50 милиони евра. Тоа може да биде особено важно кај еколошкиот криминал, каде зад незаконското депонирање, загадувањето или манипулацијата со опасен отпад често не стои поединец, туку организирана деловна структура.

Реформата оди и подалеку од самата казна. За лица кои ја издржале затворската казна, но за кои стручните проценки ќе покажат дека и натаму претставуваат сериозна опасност за општеството, се планира посебен систем на надзор. Тој би траел од една до пет години, а за најтешките дела против деца и до десет години. Се разгледува и посебен модел за сместување и третман на високоризични сторители по целосно издржување на затворската казна, при што за таквата мерка би одлучувал суд.

Со тоа Хрватска всушност менува повеќе од една бројка во Кривичниот законик. Досегашната порака дека и најтешкото злосторство има максимална казна од 40 години се заменува со можноста државата за одредени сторители да оцени дека враќањето на слобода можеби никогаш нема да биде оправдано.

Уште поголем пресврт е што на врвот на казнената пирамида повеќе не стојат само злосторствата непосредно насочени против човечкиот живот. Таму влегува и природата.

Уништување екосистем, загадување вода или почва и предизвикување еколошка катастрофа со неповратни последици досега често звучеа како дела за кои следуваат парична казна, санација и неколку години затвор. Новата логика е поинаква: ако последиците се доволно големи, долготрајни и опасни за луѓето и природата, еколошкото злосторство може да биде третирано речиси со истата строгост како најтешкото убиство или терористички напад.

Ако Саборот ги потврди предложените измени, од 2027 година хрватските судии ќе добијат казна што досега ја немаа на располагање – можност за најтешките злосторства да проценат дека ни 40 години зад решетки не се доволни.