Западнонилската треска зема замав на Балканот: Со шестмина починати и десетмина новозаразени, Македонија меѓу најпогодените

На компликации поврзани со вирусот на западнонилска треска синоќа им подлегна уште еден пациент, маж на 72-годишна возраст од скопската населба Аеродром, со што бројот на починати од оваа заразна болест се искачи на шестмина. Пациентот бил хоспитализиран пред две недели, и бил со тешка клиничка слика.

Западнонилската треска бележи драстичен пораст во државава со повеќе од десет новозаразени за една седмица. Од вкупно 53 случаи, 50 се потврдени, додека за три се очекуваат резултатите од дополнителните тестирања.

Во моментов, на Инфективната клиника во Скопје се хоспитализирани 18 пациенти, од кои 15 со лабораториски потврденена западнонилска треска, тројца се на одделот за интензивна нега, а досега вкупно 27 пациенти биле излекувани и испишани од клиниката.

Годинешнава сезона на западнонилска треска на Балканот се покажува како една од најтешките во последните години. Според последните податоци на Европскиот центар за превенција и контрола на болести (ЕЦДЦ), заклучно со 21 август 2026 година, во 12 европски земји се регистрирани вкупно 625 локално инфицирани лица, а во 21 регион вирусот е детектиран за прв пат во историјата на набљудувањето. Во споредба со истиот период минатата година, кога инфекции беа евидентирани во девет земји и 67 региони, годинешниот раст е значителен.

ШТО Е ЗАПАДНОНИЛСКА ТРЕСКА И ОД КАДЕ ПОТЕКНУВА?

Западнонилскиот вирус (WNV) е вектор-преносливо вирусно заболување кое припаѓа на фамилијата флавивируси — истата фамилија на која припаѓаат и вирусите на жолтата треска, хепатитис Ц и денга треската. Вирусот за прв пат бил изолиран во 1937 година во регионот Западен Нил во Уганда, по што подоцна се проширил низ Африка, Азија, Европа, а од крајот на 1990-тите години и во Северна Америка.

Вирусот се одржува преку природен циклус меѓу комарци (најчесто од родот Culex) и диви птици, кои се негов главен природен резервоар — досега вирусот е детектиран кај околу 250 видови птици. Луѓето и коњите се случајни, „слепи“ домаќини — се заразуваат преку убод од заразен комарец, но самите не можат понатаму да го пренесат вирусот, и, што е најважно, ниту преку меѓусебен контакт. На Балканот, вирусот циркулира веќе повеќе од една деценија, а неговото ширење дополнително го поттикнуваат климатските промени, зголеменото патување и трговија, како и промените во распространувањето на векторите-комарци.

ДАЛИ ЗАПАДНОНИЛСКАТА ТРЕСКА Е ОПАСНА БОЛЕСТ?

Кај околу 80 отсто од заразените лица инфекцијата минува целосно без симптоми. Кај приближно една петтина се развива полесна форма — таканаречената западнонилска треска — со покачена телесна температура, главоболка, болки во мускулите и зглобовите, осип, а понекогаш и повраќање или дијареа. Симптомите обично се јавуваат од два до шест дена по убодот, а кај лица со ослабен имунитет инкубацијата може да трае и подолго.

Кај помалку од еден отсто од заразените се развива тешка, невроинвазивна форма на болеста, со зафаќање на централниот нервен систем — енцефалитис, менингитис или акутна флакцидна парализа. Токму оваа тешка форма е таа што доминира кај пријавените случаи во Македонија оваа година. Ризикот за тешка форма нагло расте со возраста — лицата над 60 години имаат дури пет до дваесет пати поголем ризик од невроинвазивна болест во однос на помладите, а кај лицата над 70 години стапката на смртност се движи од 15 до 29 отсто. Дополнителни ризични фактори се дијабетес, хипертензија, кардиоваскуларни заболувања, хронична бубрежна слабост, како и секаков вид на ослабен имунитет — вклучувајќи трансплантирани пациенти и лица на имуносупресивна терапија. Специфична терапија или вакцина за луѓе сè уште не постои — третманот е насочен исклучиво кон олеснување на симптомите, а раното јавување кај лекар е клучно за подобра прогноза.

КАКВИ СЕ МОМЕНТАЛНИТЕ СОСТОЈБИ КАЈ НАС?

Западнонилската треска во Македонија првпат е регистрирана во 2011 година. Од тогаш до крајот на 2025 година, вкупно се потврдени 54 лабораториски случаи и пет смртни исходи поврзани со болеста. Годинашната сезона, сепак, го надминува целиот претходен период по интензитет: првиот случај во 2026 година бил пријавен на 15 мај во Велес, а до крајот на август бројот на потврдени случаи нарасна на 43, со четири регистрирани смртни случаи. Сите досегашни пациенти развиле тешка, невроинвазивна форма на болеста, што укажува дека вистинскиот број на заразени лица (вклучувајќи ги и асимптоматските и благите случаи) е веројатно значително поголем, бидејќи тестирањето главно се фокусира на тешко болните пациенти. Најпогодено подрачје е Скопје, при што општината Драчево и околината на Скопско Поле се издвојуваат како локални жаришта, а заболените лица во најголем дел се на возраст од 60 до 84 години.

Во одговор, Град Скопје спроведе десетина фази на дезинсекција — комбинација од аеросолно и теренско прскање — а неколку општини, меѓу кои Илинден, спровеле дополнителни локални третмани против возрасни комарци и нивни ларви уште од април. Институтот за јавно здравје постојано ги следи новите случаи преку лабораториско тестирање и апелира на граѓаните за лична заштита: отстранување на стојни води од дворовите (буриња, гуми, садови), редовно чистење олуци, употреба на репеленти и заштитна облека, како и итно јавување кај лекар при појава на симптоми.

КАКО Е ВО СОСЕДСТВОТО?

Слика на регионално ширење покажуваат и податоците за соседните земји. Грција е меѓу најпогодените во Европа, со 232 потврдени случаи и 19 смртни исходи до крајот на август, при што главно жариште е Атика (регионот на Атина). Грчките власти го зголемија интензитетот на третманите против комарци за 30 отсто во засегнатите подрачја, со дополнителни прскања од копно и воздух и отстранување на застоени води.

Србија регистрираше нови случаи во Војводина, а домашни епидемиолози предупредуваат дека поради глобалното затоплување, ваквите инфекции би можеле да стануваат годишна појава, со сезона на пренос која започнува порано и трае подолго — од почетокот на летото па сè до есента. Косово евидентира еден случај, а во последните недели први случаи беа потврдени и во Хрватска и Албанија. За разлика од нив, Бугарија и Црна Гора сè уште немаат пријавено локално стекнати случаи кај луѓе во 2026 година, според последниот извештај на ЕЦДЦ — што, сепак, не значи дека вирусот не циркулира и во тие земји.

ДАЛИ КРАЈ НА ЛЕТОТО НОСИ ОЛЕСНУВАЊЕ?

Здравствените експерти се согласни дека крајот на летото не значи автоматски крај на ризикот. Светската здравствена организација уште во јули предупреди дека условите кои го поттикнуваат ширењето на вирусот во Европа се менуваат — потоплите температури и подолгите лета им даваат на комарците повеќе време и поголема територија за пренесување на инфекцијата. Домашни епидемиолози посочуваат дека е сосема можно бројот на нови случаи да продолжи да расте дури и откако температурите ќе почнат да паѓаат, поради периодот на инкубација и продолжената активност на комарците во потопла есен.

На европско ниво, доказите веќе се јасни дека климатските и еколошките промени создаваат сè поповолни услови за ширење на векторски преносливите инфекции. ЕЦДЦ повика земјите во регионот на засилена прекугранична соработка, следење на популациите комарци, навремено информирање на јавноста и интегрирани мерки за контрола на векторите. Со оглед на трендот на зголемено ширење во последните неколку сезони и продолжените периоди на топло време, здравствените институции во регионот, вклучувајќи ги и македонските, најавуваат дека надзорот и мерките против комарци ќе продолжат сè до крајот на есента, односно додека температурите трајно не се спуштат под прагот на активност на комарците-преносители.

(Фото: азиски тигрест комарец, Aedes albopictus, James Gathany/CDC)