ИНТЕРВЈУ СО ДИТА СТАРОВА ЌЕРИМИ: Карактерот е најдлабокото културно дело што човекот го гради во себе

Книгите, уметноста и разговорите се природниот амбиент во кој се градела личноста на сликарката и професорка д-р Дита Старова Ќерими. Таа привилегија, тоа наследство го сфаќа како внатрешна обврска да не остане под нивото на она што го имала како духовен пример. Со децении е активен учесник во македонскиот културен живот. Во разговорот за Пари зборува за личниот и за професионалниот пат, за моќта на образованието, како и за улогата на уметноста во општеството.

Во месецот на жената, порталот Пари низ серија интервјуа ги претставува успешните и професионално реализирани жени, нивните кариерни патишта, предизвици и достигнувања со кои оставаат препознатлив, траен белег.

Пари: Растевте во семејство со силен интелектуален и уметнички печат. Колку тоа наследство беше поттик, а колку товар во градењето на сопствениот идентитет?

Старова Ќерими: Секако, кога доаѓате од семејство со силен интелектуален и творечки печат, наследството има две лица. Од една страна, тоа е огромен поттик, затоа што од најрана возраст сте изложени на високи критериуми, на чувство за вредност, на одговорност кон зборот, кон делото, кон јавниот простор. Но, од друга страна, таквото наследство носи и тивка тежина, не како товар наметнат однадвор, туку како внатрешна обврска да не останете под нивото на тоа што сте го примиле како духовен пример.

За мене, сепак, тоа наследство никогаш не било товар во негативна смисла. Повеќе го доживував како форма на тивка етичка обврска. Не да живеам во сенката на големи имиња, туку да го оправдам со сопствена работа тоа што ми било доверено како културна и човечка мера. Затоа, уште рано почувствував дека идентитетот не е нешто што се наследува автоматски. Идентитетот не е привилегија на потеклото, туку резултат на внатрешна работа, на личен став, на дисциплина и на храброст да се изгради сопствен глас. За мене беше важно да имам сопствена насока. Наследството отвора хоризонт, но патот секој го минува сам. Почитта кон него се покажува со дело.

И, ако денес би требало да одговорам наједноставно, би рекла дека тоа наследство за мене беше пред сè поттик, но поттик од оној редок вид што не ви дозволува лесно задоволување со просечноста.

Пари: Дали во Вашето искуство, културата и уметноста се најсилен пат кон духовна слобода, и како тоа се одразува во начинот на кој реализирате изложби и проекти?

Старова Ќерими: Во моето искуство, културата и уметноста отсекогаш биле меѓу ретките простори во кои човекот може да ја зачува својата внатрешна слобода. Не мислам на слободата како надворешна декларација, ниту како лесно освоена состојба, туку како длабок, внатрешен поредок на духот.

Веројатно тоа разбирање го носам и од семејната средина во која растев, средина во која книгата, мислата, образованието и чувството за културна мера не беа надворешни атрибути, туку природен облик на живеење. Да се расте покрај родители со високи културни, академски и дипломатски вредности значи многу рано да се научи дека човекот не се мери само според тоа што го постигнува, туку и според начинот на кој ја носи својата внатрешна вертикала.

Затоа и уметноста за мене никогаш не била само визуелна форма или професионално определување. Таа отсекогаш била начин на разбирање на светот, начин преку кој човекот ги надминува границите на секојдневното и влегува во еден посложен дијалог со времето, со меморијата и со самиот себе. Вистинската уметност не нè оддалечува од реалноста; напротив, таа нè враќа кон нејзината подлабока смисла. Таа нè учи дека под видливото секогаш постои уште еден слој, а под секој настан уште една тивка, човечка вистина.

Во тој контекст, духовната слобода ја разбирам како способност човекот да остане верен на суштинското во себе. Тоа уверување природно се одразувало и во начинот на кој сум ги реализирала изложбите, проектите, но и во мојата професорска работа. Зашто, за мене педагогијата и културата никогаш не биле одвоени светови. И во едниот и во другиот случај станува збор за отворање простор во кој човекот учи да гледа повнимателно, да мисли послободно и да развива чувство кон тоа што не може веднаш да се измери, но длабоко го обликува.

Образованието, кога е вистинско, не создава само стручност, создава карактер. А карактерот е, можеби, најдлабокото културно дело што човекот го гради во себе.

Кога создавам изложба или културен проект, никогаш не мислам само на поставка во простор. Мислам на еден вид тивка драматургија на значењата. На односот меѓу делата, на дишењето на просторот, на онаа невидлива линија што треба да го поведе гледачот од видливото кон внатрешното. За мене, изложбата не е само визуелен настан, туку можност за духовно искуство. Таа треба да создаде чувство дека човекот не влегол само во галерија, туку во простор каде што времето забавува, а мислата станува повнимателна.

Во текот на мојата работа како директорка на Националната галерија, често сум размислувала за институцијата како за живо место на културната меморија. Галеријата не е само куќа на делата, туку и куќа на дијалогот меѓу генерациите, меѓу традицијата и современоста, меѓу индивидуалното творечко искуство и колективната духовна историја. Во таков простор, уметноста не се гледа само со очите. Таа се препознава и со внатрешното чувство преку кое човекот разбира дека му припаѓа на нешто поголемо од сопственото време.

Можеби токму затоа отсекогаш сум верувала дека улогата и на културните институции и на образованието не е само да продуцираат содржини, туку да создаваат услови за вистинско духовно искуство.

Пари: Како гледате на улогата на уметноста во современото македонско општество? Каков траен белег сакате да оставите?

Старова Ќерими: Уметноста во едно општество отсекогаш сум ја доживувала како негова најдлабока и најискрена автобиографија. Таа не ги бележи само формите, стиловите или естетските насоки на едно време, туку го открива неговиот внатрешен морален и духовен пејзаж. Преку уметноста едно општество не само што се претставува, туку и се препознава себеси во своите вредности, во своите кризи, во своите надежи и во своите тишини.

Во современото македонско општество, улогата на уметноста ја сметам за особено важна, токму затоа што живееме во време на брзи промени, на разнишани вредносни системи и на постојана опасност од површност. Во такви околности, уметноста останува едно од ретките места каде што може да се зачува длабочината. Таа не нуди едноставни одговори, туку создава простор за размислување, за преиспитување и за внатрешна зрелост.

Нашата културна средина е сложена, слоевита и токму затоа е драгоцена. Таа е создадена на пресекот на различни историски, духовни и цивилизациски влијанија. Во неа постои една особена чувствителност што не произлегува од едноставноста, туку од континуираното преплетување на повеќе културни искуства. И токму во тоа ја гледам нејзината сила. Не во еднодимензионалноста, туку во способноста да носи повеќе слоеви на меморија, повеќе естетски траги и повеќе гласови, а сепак да остане своја.

Отсекогаш сум верувала дека уметноста не треба да биде маргинален украс на општеството, туку еден од неговите суштински корективи. Таа има моќ да ја зачува културната меморија, но и да отвори нови хоризонти. И токму затоа културните институции имаат огромна одговорност, тие не смеат да бидат само административни рамки или протоколарни простори, туку живи места на дијалог, на духовен континуитет и на вистинска културна енергија.

Во моето дејствување, и како уметница и како професор и како директорка на Националната галерија, секогаш сум настојувала да придонесам токму кон тоа разбирање на културата, не како затворен систем, туку како жив организам што мора постојано да комуницира со времето, со луѓето и со иднината. За мене беше важно институцијата да не биде само место каде што се чуваат дела, туку простор каде што се гради однос кон вредностите; не само простор на изложување, туку и простор на едукација, чувствителност и духовна размена.

Како професор, многу силно го чувствувам и тој аспект на одговорност. Затоа што секоја работа со млади луѓе претставува и работа со иднината на едно општество. Ако кај нив не се изгради однос кон убавото, кон сложеното, кон мислата и кон културната меморија, тогаш општеството постепено ја губи својата внатрешна вертикала. Затоа секогаш сум сметала дека образованието и културата се длабоко поврзани, заедно го градат најсуштинското нешто во човекот: неговиот внатрешен критериум.

Ако нешто би сакала да оставам како траен белег, тоа не би било врзано само за поединечен проект, изложба или функција. Повеќе би сакала да остане чувството дека во секој простор во кој сум дејствувала, сум се обидувала да внесам ред, достоинство, смисла и духовна сериозност. Би сакала да остане идејата дека културата мора да се живее со интегритет, а не само да се претставува. Дека институциите можат да бидат живи ако се водат со визија. Дека уметноста може да биде и тивка и силна во исто време. И дека вистинскиот белег не е во гласноста на присуството, туку во длабочината на влијанието.

Ако нешто би посакала да остане по мене, тоа е токму тој впечаток дека сум работела со почит кон културата, со одговорност кон институцијата, со љубов кон уметноста и со верба дека духовните вредности, иако најтивки, се и најтрајни.

Пари: Дали за мала културна сцена е потешко да биде видлива или да остане автентична?

Старова Ќерими: Кога станува збор за мала културно-уметничка сцена, предизвикот не е само во видливоста или во зачувувањето на автентичноста, туку во способноста да се изгради стратегија што ќе ѝ овозможи рамноправно да се мери со поголемите сцени. Tаа стратегија мора да ја зачува и автентичноста. Затоа што токму таа е најсилниот капитал на една мала сцена. Кога една средина има храброст да го развива сопствениот јазик и сопствената естетика, тогаш нејзината видливост станува природна последица, а не само амбиција.

„Во културата, вистинската големина не се мери со просторот што го заземате, туку со визијата со која го исполнувате“.

Пари: Колку е тешко да се води културна институција со визија?

Старова Ќерими: Водењето културна институција со визија не е само професионален предизвик, туку длабока одговорност кон времето, кон вредностите и кон културната меморија на едно општество. Културата по својата суштина не припаѓа на кратките временски циклуси, ниту на логиката на брзите резултати. Таа се гради бавно, со текот на времето, со доверба, со континуитет и со способност да се препознае тоа што не е секогаш веднаш видливо, но е суштински важно. Да се води институција значи да се живее во постојана рамнотежа меѓу различни нивоа ‒ административни, организациски и финансиски, но истовремено и интелектуални и духовни, затоа што токму таму, меѓу видливото и невидливото, се обликува нејзината вистинска културна мисија.

Најголемиот предизвик, според моето искуство, е токму во тоа визијата да се зачува во секојдневието на институционалната работа. Институцијата е сложен организам во кој се среќаваат различни интереси, различни очекувања и различни динамики. Затоа лидерството во културата не може да се темели само на управување, туку и на способност да се создаде доверба, заедничка енергија и чувство дека институцијата има јасна насока.

Кога ја водев Националната галерија, секогаш се обидував визијата да не биде апстрактна идеја, туку нешто што се чувствува во програмата, во изборот на изложбите, во начинот на кој се работи со авторите, со јавноста и со младите генерации. Институцијата мора да има континуитет, но и храброст да отвора нови хоризонти.

Во таков процес многу важна е и улогата на тимот. Културната институција не може да се води како индивидуален проект. Таа се гради преку колективна енергија, преку доверба и преку заедничко чувство дека се работи за нешто што ја надминува личната амбиција.

Затоа мислам дека водењето културна институција не е само административна функција. Тоа е, пред сè, културна одговорност. Одговорност кон уметниците, кон јавноста и кон културната меморија на едно општество.

Пари: Дали Вашето творештво е и лична приказна?

Старова Ќерими: Во моето творештво често се препознаваат траги од различни периоди и простори што оставиле силен впечаток врз мојата визуелна чувствителност. Еден од тие важни моменти беше времето поминато во Париз. Тој град, со својата светлина, со својата уметничка меморија и со присуството на историјата на модерната уметност, природно ја отвора чувствителноста на секој што се занимава со сликарство.

Многу блиска ми е мислата на Ернест Хемингвеј дека ако човек имал среќа дел од младоста да ја проживее во Париз, тогаш тој град останува со него засекогаш, каде и да оди понатаму во животот.

Боите, светлината и атмосферата што ги носи импресионистичката традиција оставија суптилен траг и во мојот однос кон сликарскиот простор. Не како директно подражавање, туку како чувствителност кон светлината, кон движењето на бојата и кон еден поинтимен однос со визуелната реалност.

Паралелно со сликарството, во моето творештво важна улога имаат и асамблажите. Тие ми овозможуваат поинаков однос кон материјалот и кон меморијата на предметите. Во асамблажот предметот не е само форма, туку и носител на време, на трага, на живот што веќе се случил. Преку нив се отвора простор каде што материјалното и симболичното почнуваат да се допираат.

Сепак, иако секое дело носи нешто лично, никогаш не сум го доживувала творештвото како чисто интимна исповед. Повеќе го гледам како простор во кој личното искуство се отвора кон нешто пошироко: кон меморијата, кон културата и кон универзалните човекови прашања. Уметноста, кога е искрена, успева од личното да создаде чувство што го препознава и другиот.

Затоа би рекла дека моето творештво носи лична димензија, но не како автобиографија, туку како трага од еден внатрешен дијалог со времето, со просторот и со културната средина во која живееме.

„Во уметноста, личното искуство е само почеток; вистинската вредност започнува таму каде што делото станува дел од пошироката човекова меморија.“

Пари: Со какви предизвици се соочуваат жените во културата?

Старова Ќерими: Жените во културата, како и во многу други области, често се соочуваат со потребата да вложат повеќе труд за да ја потврдат својата професионална позиција.

Сепак, јас отсекогаш сум се обидувала тоа да не го гледам како ограничување, туку како предизвик што бара уште поголема посветеност и внатрешна стабилност. Во културата, на крајот, најсилно зборува делото. Кога работата е сериозна, кога постои визија и кога институцијата се води со интегритет, тогаш постепено се создава и довербата што ја надминува секоја предрасуда.

Во текот на мојата професионална работа, и како уметница, и како професор, и како директорка на Националната галерија, се обидував да покажам дека лидерството во културата не се мери само преку позицијата, туку преку способноста да се создаде простор за идеи, за соработка и за развој на нови генерации.

Истовремено, мислам дека е многу важно жените во културата да ја задржат својата автентичност. Силата не мора секогаш да се изразува гласно. Понекогаш најголемата сила е во доследноста, во културната чувствителност и во способноста да се води со достоинство.

Пари: Може ли уметноста да остане простор за тишина?

Старова Ќерими: Верувам дека уметноста не само што може, туку и мора да остане простор на тишината. Не на тишината како празнина, туку како најдлабок внатрешен простор во кој човекот повторно почнува да се слуша себеси. Во време во кое светот станува сè погласен, побрз и порасцепкан, уметноста останува едно од ретките прибежишта каде што човечкиот дух сè уште може да ја зачува својата мера.

Верувам дека уметноста ќе остане простор за тишина сè додека постои човекова потреба да не се живее само на површината на времето. Зашто уметноста, во својата најдлабока суштина, не нè оттурнува од светот, туку нè враќа кон она што во него е најкревко, но и најтрајно: кон меморијата, кон чувствителноста, кон достоинството на духот.

И можеби токму затоа, на крајот, останувам со вербата дека уметноста е тивката совест на човештвото, последното место каде што човекот сè уште може да ја пронајде смислата на својата внатрешна тишина.

Маја Анастасова

Лектор: Христина Ангелеска-Мијоска

Преземањето на авторски содржини (текстови и фотографии) од оваа страница е дозволено само делумно и важат условите опишани на следниот линк.