Аналитика
Додека милиони луѓе секојдневно механички прелистуваат низ своите телефони, европските регулатори отворија сериозно прашање: дали социјалните медиуми се дизајнирани да создаваат зависност? Неодамнешната одлука на Европската комисија дека „зависниот дизајн“ на TikTok го прекршува законодавството на ЕУ повторно ја разгоре дебатата за влијанието на алгоритмите врз менталното здравје и однесувањето на корисниците.
Комисијата ги посочи бесконечното скролување, автоматското пуштање видеа, постојаните известувања и персонализираниот фид како карактеристики што можат да имаат негативни последици врз менталната и физичката благосостојба. Според регулаторите, ваквиот дизајн ги поттикнува корисниците да останат подолго време на платформата, често без да бидат свесни колку време поминало.
Слични обвинувања се разгледуваат и во САД. Во Калифорнија се води постапка против Google и Meta, каде што тужителката, позната како KGM, тврди дека апликации како Instagram намерно се креирани за да создадат зависност кај младите корисници.
Експертите велат дека механизмите на социјалните мрежи функционираат по сличен принцип како слот машините нудат непредвидливи „награди“ во форма на лајкови, коментари и нова содржина. Наташа Шул, вонреден професор на Универзитетот во Њујорк, објаснува дека ваквите системи се потпираат на постојано очекување на нешто ново. Кристијан Монтаг, професор по когнитивни и мозочни науки на Универзитетот во Макао, додава дека добивањето лајк создава пријатно чувство, што го поттикнува корисникот повторно да објавува и да се враќа на платформата, градејќи навика што може да стане компулсивна.
TikTok, со своите кратки видеа и автоматско пуштање, го забрзува овој циклус. Секои неколку секунди се појавува нов стимул, а мозокот, кој природно реагира на новина, останува во постојан режим на очекување. Според Дарија Кус од Универзитетот Нотингем Трент, ваквиот „автопилот“ начин на консумирање содржина е поврзан со повисоки нивоа на анксиозност, страв од пропуштање, социјална изолација и осаменост.
TikTok ги отфрли наодите на Европската комисија како „категорично лажни“, нагласувајќи дека нуди алатки за контрола на времето поминато пред екран и други механизми за саморегулација.
Сепак, според експертите, суштинскиот проблем лежи во деловниот модел. Социјалните медиуми го мерат успехот преку времето што корисниците го поминуваат на платформата, бидејќи токму тоа генерира приходи од рекламирање. Монтаг и Шул сметаат дека ваквиот систем природно го наградува максимизирањето на ангажманот, без разлика на последиците.
Една од можните алтернативи е премин кон претплатнички модели, каде што платформите не би зависеле од реклами и следење лични податоци. Иако истражувањата покажуваат дека корисниците не се навикнати да плаќаат за социјални медиуми, подготвеноста се зголемува кога ќе им се објасни дека тоа може да значи помалку време пред екран и подобра контрола на содржината.
Постојат и обиди за развој на алтернативни јавни платформи. Европскиот супервизор за заштита на податоци во 2022 година ги лансираше EU Voice и EU Video, но тие беа затворени во 2024 година поради недостиг на средства. Работни групи како Инкубаторот за јавни простори, во кој учествуваат јавни радиодифузери од неколку земји, развиле повеќе од 100 прототипови за подобрување на онлајн дискусиите. Еден пример од Канадската радиодифузна корпорација овозможува понијансирани реакции во живо, како „со почит не се согласувам“ или „ме натера да размислам“, наместо едноставни лајкови.
Како алтернатива се споменува и т.н. „федиверс“ – децентрализирана мрежа без реклами и следење податоци, во која спаѓаат Mastodon, Pixelfed и PeerTube. Според податоците од 24 февруари, во федиверзумот има околу 15 милиони сметки, од кои 66 проценти се на Mastodon. Платформата доби на популарност по купувањето на Twitter (сега X) од страна на Илон Маск во 2022 година. Сепак, експертите предупредуваат дека е тешко да се создадат платформи што ќе бидат истовремено привлечни и нема да го стимулираат прекумерниот ангажман.
Во меѓувреме, корисниците можат да преземат сопствени мерки. Препораките вклучуваат преместување на апликациите во подлабоки папки на телефонот, поставување временски ограничувања, исклучување на известувањата или дури бришење на апликациите од мобилниот уред и користење на десктоп верзии. Монтаг предлага и враќање кон аналогни решенија како користење рачен часовник или будилник за да се намали потребата од постојано земање на телефонот во рака.
Сепак, и Монтаг и Шул се согласуваат дека товарот не треба да биде само на поединецот. Според нив, вистинската промена може да дојде само преку регулаторни мерки што ќе постават јасни ограничувања за времето, пристапот и возраста на корисниците. Дебатата, очигледно, допрва ќе се засилува, особено додека вниманието останува највредната валута на интернетот.
(Фото: Unsplash)
