Ќе добие ли Македонија инвестициски сметки и што ќе значат тие за парите на граѓаните?

Македонските граѓани традиционално чуваат значителен дел од своите заштеди во банките. Но, што ако дел од тие пари можат полесно да се насочат кон акции, обврзници и инвестициски фондови, со поедноставено оданочување и даночни поволности? Тоа е суштината на концептот на индивидуалните инвестициски сметки, инструмент што сè почесто се користи во Европа за да се поврзат личните заштеди со финансирањето на компаниите и на економскиот раст.

Темата доби актуелност и во Македонија по 25-тата Годишна берзанска конференција во Охрид. Македонската берза во програмата вклучи посебна дискусија за индивидуалните инвестициски сметки и нивното влијание врз пазарот на капитал, со учество на Марко Бомбач, главен извршен директор на Љубљанската берза.

„Пари“ во анализата ги обработува прашањата: Како функционираат овие сметки и зошто некои европски држави преку нив активно ги поттикнуваат граѓаните да инвестираат, додека во Македонија сè уште нема посебен систем?

Што се, всушност, инвестициските сметки?

Инвестициската сметка е посебна сметка за физички лица преку која граѓаните можат да вложуваат пари во финансиски инструменти, како акции, обврзници и удели во инвестициски фондови, под однапред утврдени правила за оданочување и управување со средствата. Европската комисија во септември 2025 година препорача земјите членки да воведуваат или да ги унапредуваат ваквите сметки, со цел инвестирањето да биде подостапно, поедноставно и поевтино за населението.

Клучната разлика во однос на обичната брокерска сметка е што инвестициската сметка може да нуди посебен даночен режим, одложено плаќање данок, даночни ослободувања или поедноставена даночна пријава. Конкретните поволности зависат од законодавството на секоја држава.

Како функционира моделот?

1. Граѓанинот вложува пари ‒ одделува дел од своите заштеди наменети за инвестирање.
2. Банка или лиценциран брокер ја води сметката ‒ обезбедува пристап до дозволените финансиски инструменти и ги евидентира трансакциите.
3. Парите се инвестираат ‒ во акции, обврзници, фондови или други дозволени инструменти.
4. Се применува посебен даночен режим ‒ во зависност од моделот, данокот може да се плаќа при повлекување на средствата, по одреден период или според посебна годишна пресметка.

Ова е општ приказ на можниот модел. Условите, дозволените вложувања и даночниот третман не се исти во сите земји.

Важно е да се разграничи инвестициската сметка од банкарски депозит. Депозитот претставува побарување на штедачот кон банката според договорените услови. Инвестициската сметка, пак, овозможува вложување во средства чијашто пазарна вредност може да расте, но и да опаѓа. Даночните поволности не го отстрануваат инвестицискиот ризик, ниту гарантираат принос.

Каде функционираат во Европа и што можеме да научиме?

Не постои единствен европски модел. Некои држави ги поттикнуваат инвестициите преку даночно ослободување, други преку одложено оданочување, а трети преку поедноставена администрација и поволности за долгорочно чување на вложувањата.

Особено значајни за Македонија се искуствата на Словенија, која воведе индивидуални инвестициски сметки во март 2026 година, и на Полска, која најави воведување нов модел од 2027 година.

Словенија воведе индивидуални инвестициски сметки (INR) за даночни резиденти. Едно физичко лице може да отвори ваква сметка само еднаш во животот, со можност за пренос кај друг давател на услуги. Максимален влог во првата година е 20.000 евра, а во следните години до 5.000 евра годишно, со дополнителни 5.000 евра за вложувања во финансиски инструменти на словенечки издавачи. Вкупниот лимит на уплати е 150.000 евра. При повлекување се плаќа данок од 15 насто на остварениот принос, а првото повлекување по најмалку 15 години е ослободено од данок ако дотогаш немало претходни повлекувања.

Словенија експлицитно ја поврзува новата мерка со мобилизирање на заштедите што се чуваат во банкарски депозити и со развојот на домашниот пазар на капитал.

Министерството за финансии на Полска во август годинава објави модел на лични инвестициски сметки (OKI) со даночни поволности. Според објавените правила, средствата до 100.000 злоти би биле ослободени од данок на вредноста на активата, од кои најмногу 25.000 злоти би биле во штедниот дел. Приносите од средствата на сметката, вклучувајќи ги капиталните добивки, каматите и дивидендите, би биле ослободени од таканаречениот данок „Белка“. Полскиот пристап покажува дека државата може да се обиде да го поттикне инвестирањето и преку ослободување од данок на вредноста на средствата, а не само преку оданочувањето на остварениот принос.

Шведската инвестициска сметка (ISK) е еден од познатите европски примери. Наместо одделно да се оданочува секоја реализирана капитална добивка според вообичаениот режим, се применува посебна пресметка на данок врз основа на вредноста на средствата и утврдена формула. Од 2025 година беше воведена основа ослободена од данок од 150.000 шведски круни, а од 2026 година таа е зголемена на 300.000 круни. Над таа основа се применува посебниот годишен даночен режим. Овој модел ја намалува административната сложеност за инвеститорите, но може да има и неповолна страна бидејќи данокот е поврзан со вредноста на сметката, а не исклучиво со реално остварениот профит.

Што е заедничко за успешните модели?

И покрај разликите, се повторуваат неколку принципи: лесно отворање сметка, пристап до повеќе видови инвестиции, јасни правила за данок, транспарентни трошоци и заштита на малите инвеститори. Европската комисија ги издвојува и конкуренцијата меѓу давателите на услуги и можноста портфолиото да се пренесе без прекумерни трошоци.

Тоа значи дека инвестициската сметка не е само даночна поволност. Таа е дел од поширока инфраструктура што треба да го направи инвестирањето разбирливо и достапно за граѓаните. Тоа значи дека дел од парите што денес се чуваат во депозити можат делумно да се пренасочат кон други инвестиции. Но, ефектот не е автоматски и не зависи само од даночните поволности.

Европската комисија во 2025 година укажа дека приближно 70 насто од заштедите на домаќинствата во ЕУ, во вредност од околу 10.000 милијарди евра, се чуваат во банкарски депозити. Целта на европската иницијатива е поголем дел од тие средства да добијат можност да учествуваат во финансирањето на компаниите и економскиот развој.

Кои се потенцијалните придобивки?

Поголеми можности за граѓаните да го зголемат своето богатство. Наместо заштедите да зависат само од каматата на депозитите, граѓаните би можеле да учествуваат во приносите од акции, дивиденди, обврзници и инвестициски фондови. На долг рок, диверзифицираните инвестиции можат да понудат повисок принос, но со ризик од загуби.

Повеќе капитал за компаниите. Поголемата побарувачка за акции и обврзници може да им овозможи на компаниите да соберат средства за проширување, нови производствени капацитети, технолошки инвестиции и вработувања, наместо да се потпираат исклучиво на банкарски кредити.

Поголема ликвидност на берзата. Пошироката база на домашни инвеститори може да придонесе за повеќе трансакции, полесно купување и продавање хартии од вредност и подобро формирање на пазарните цени. Ефектот, сепак, зависи и од бројот на котирани компании, квалитетот на нивните финансиски информации и интересот на инвеститорите.

Поголема диверзификација на финансискиот систем. Компаниите добиваат дополнителен извор на финансирање, а домаќинствата можат да ги распределат своите средства меѓу различни видови инвестиции. Тоа може да ја намали зависноста на економијата од банкарското кредитирање, иако не ја отстранува потребата од стабилен банкарски систем.

Развој на финансиската писменост. Кога граѓаните добиваат едноставен и регулиран начин за инвестирање, се отвора можност постепено да ги запознаат финансиските пазари, ризиците и значењето на долгорочното инвестирање.

Кои се несаканите последици и ризици?

Инвестициските сметки не се бесплатен економски стимул. Даночните поволности имаат цена, а нивниот ефект зависи од начинот на кој се дизајнирани. Може да резултираат со помали буџетски приходи, поголема корист за побогатите домаќинства, поттикнување прекумерен ризик, префрлање на постојните инвестиции.

Овие ризици се особено важни при оценување на реалниот економски ефект. Европската комисија во својата препорака од 2025 година предвидува земјите да ја следат искористеноста и ефективноста на сметките, вклучително и дали даночните поволности навистина придонесуваат за пошироки економски придобивки.

Оттука, успехот не треба да се мери само според бројот на отворени сметки или вкупната вредност на средствата во нив. Важно е и тоа колку нов капитал навистина стигнува до компаниите, кој ги користи поволностите, колкав е фискалниот трошок и дали инвеститорите се соодветно заштитени.

Што би значело воведувањето инвестициски сметки за Македонија?

Македонија би можела да го разгледа словенечкиот модел како најблизок регионален пример, но не и да го преземе механички. Потребно е решение што одговара на големината и ликвидноста на домашниот пазар, даночниот систем и финансиските навики на населението.

Ова не би требало да биде изолиран проект на Македонската берза, туку координирана политика на финансиските институции, даночните власти и регулаторите.

За Македонија, вистинскиот предизвик не е само да се воведе уште една сметка или да се даде даночно олеснување. Предизвикот е да се создаде средина во која граѓаните имаат доверба да инвестираат, компаниите имаат причина да бараат капитал преку берзата, а даночните поволности создаваат вистинска дополнителна економска вредност.

Ако инвестициските сметки само ги прераспределат постојните вложувања, ефектот може да биде ограничен. Ако, пак, помогнат да се создаде поширока инвеститорска база, да се зголеми понудата на квалитетни хартии од вредност и да се отворат нови канали за финансирање на компаниите, тогаш тие можат да бидат дел од поширока промена на финансискиот модел.

Редакција Пари

Лектор: Христина Ангелеска-Мијоска

Преземањето на авторски содржини (текстови и фотографии) од оваа страница е дозволено само делумно и важат условите опишани на следниот линк.