ЕВРОПА НА ДВЕ БРЗИНИ: Каде богатството расте, а каде се лизга

Ако богатството во Европа го замислиме како мапа, UBS извештајот за 2025 покажува дека тоа не е ниту рамна површина, ниту јасна линија север-југ или исток-запад, туку релјеф со високи врвови, длабоки долини и многу „џебови“ во кои бројките изгледаат различно зависно од тоа со каков инструмент мериме. На глобално ниво, 2024 повторно била година на раст: вкупното лично богатство во примерокот од 56 пазари (кои покриваат над 92% од светското богатство) пораснало 4,6% во долари, побрзо од 2023 (4,2%). Но најважната реченица е дека растот не бил рамномерен и дека најмногу го влечеле Америка и финансиските пазари, додека на други места сликата е многу понервозна, со силни локални добивки кои во долари знаат да изгледаат како стагнација или пад.

Кога ќе се раздели растот по региони, се гледа колку валутата и берзите ја диктираат приказната. Америките ја зголемиле својата „тежина“ во глобалното богатство од 37,3% на 39,3% за само една година, додека уделот на АПАК паднал на 35,9%, а на ЕМЕА на 24,8%. Причината е прилично „земјена“: финансиското богатство глобално скокнало 6,2% во долари, нефинансиското (каде доминираат недвижнините) пораснало само 1,7%, а вкупниот долг останал практично непроменет. Со други зборови, 2024 е година во која портфолијата полесно растеле од ѕидовите, а токму тоа ја турка Америка напред кога се мери во долари.

Ако пак се „излупи“ агрегатот и се гледа по подрегиони, добиваме уште поинтересна Европа. Источна Европа во 2024 имала раст на вкупното лично богатство од над 12% во долари (малку повеќе и од Северна Америка), додека Западна Европа е во негативна зона во долари (околу -4,3%), а и Океанија и Латинска Америка се во минус. Ова звучи парадоксално додека не се сетиме на двете филтер-леќи што извештајот постојано ги потенцира: курсот на доларот и инфлацијата.

Кога ќе се дојде до „богатство по возрасен“, почнува вистинската психолошка игра со бројките. На крајот на 2024, просечното богатство по возрасен во Америките е околу 311.846 долари, ЕМЕА околу 167.696, а АПАК околу 66.808 (тежински според население). На ниво подрегиони, Северна Америка и Океанија се околу или над половина милион долари по возрасен, додека повеќето други подрегиони, освен Западна Европа, се под 100.000, а три дури под 50.000. Западна Европа во оваа рамка е околу 287.688 долари по возрасен – доволно високо за да изгледа „средина“, но доволно хетерогено за секоја земја да има своја приказна.

Токму таму доаѓа клучната разлика што ја бара европскиот читател: просекот не е исто што и медијана. Просечната вредност лесно се крева од мал број исклучително богати, додека медијаната кажува каде е „средниот човек“ во распределбата. Во топ 25 според просечно богатство по возрасен, Швајцарија е на врвот со 687.166 долари, па САД 620.654, Хонг Конг 601.195, Луксембург 566.735, Австралија 516.640, Данска 481.558, Сингапур 441.596… Но во медијаната, Луксембург е прв со 395.340 долари, Австралија 268.424, Белгија 253.539, Хонг Конг 222.015, Данска 216.098, Нов Зеланд 207.707, а Швајцарија е седма со 182.248. Тоа е суптилната, но важна порака: една земја може да биде „фантастична“ по просек затоа што има многу богат врв, а друга да изгледа посигурна за мнозинството затоа што медијаната ѝ е висока.

Европа во извештајот е опишана како „мозаик“ и во растот од 2020 до 2024, не само во нивото. Во локална валута, нето од инфлација, медијалното богатство во 2024 имало екстремно различни годишни промени: Унгарија над 18%, Шведска 15,3%, Италија речиси 15%, Јужна Кореја речиси 14%, Мексико над 12,5% – додека Турција е околу -21%, Русија -8,2%, Кина -6,3%, а ОАЕ близу -3%. Ова не се само бројки; тоа е показател дека „средината“ во некои општества добива турбулентен ветер во грб, а во други губи куповна моќ или вредност на активи, и тоа за една година.

Потоа следи делот што најмногу ја „пецка“ европската самоперцепција: нееднаквоста во богатство. Извештајот ја мери со Џини коефициент, каде повисока вредност значи поголема концентрација. Во 2024, распонот во примерокот оди од 0,38 во Словачка (најегалитарна во листата) до 0,82 во Бразил и Русија. Но европските имиња што се појавуваат високо ја отвораат непријатната тема дека богатството не се распределува како платите: Шведска е прикажана со 0,75, Германија 0,68, Швајцарија 0,67, Холандија 0,65, па дури и Португалија 0,61, Грција 0,60, Франција 0,59, Обединетото Кралство 0,58. Во последните пет години, еднаквоста пораснала во 26 пазари, паднала во 29 и останала иста во Шведска; најмногу се зголемила во САД, Тајланд и Обединетото Кралство, а најмногу се влошила во Холандија, Австрија и Грција. Ваквите податоци сугерираат дека „социјална држава“ не е гаранција за рамномерно богатство ако активите – недвижнини, бизниси, акции – се концентрираат побрзо отколку што се израмнува приходот.

Кога ќе се погледне светската „пирамида“ на богатство, одеднаш се сфаќа зошто расправите за нееднаквост се толку наелектризирани. Во примерокот, околу 60 милиони возрасни (1,6%) се доларски милионери и држат 226,47 трилиони долари, односно 48,1% од целото идентификувано лично богатство. Под нив има околу 628 милиони луѓе со 100.000 до 1 милион долари (16,4%) со уште 39,2% од богатството, а најшироките слоеви се во пониските бендови. Европа тука има две минијатурни, но фасцинантни „аномалии“: во Швајцарија и Луксембург повеќе од еден од седум возрасни е доларски милионер. Во уште неколку земји од врвот, односот е приближно еден од десет – Хонг Конг, Австралија, САД и Холандија – а Обединетото Кралство е веднаш под прагот со околу 4,9% милионери.

Ако читателот се праша каде „живеат“ тие милионери, одговорот е неочекувано концентриран. Северна Америка и Западна Европа се главните домаќини: четири од десет милионери се во Северна Америка, а малку над една четвртина во Западна Европа. Но ако гледаме апсолутни броеви по држава, САД е планета за себе со 23,831 милиони милионери, односно 39,7% од светскиот број, далеку пред Кина со 6,327 милиони. Потоа следат Франција (2,897), Јапонија (2,732), Германија (2,675), Обединетото Кралство (2,624), Канада (2,098), Австралија (1,904), а во европскиот „втор круг“ се Италија (1,344), Холандија (1,267), Шпанија (1,202), Швајцарија (1,119)… Овие бројки се интересни бидејќи покажуваат дека Европа има силни позиции и во ширината (големи популации со многу милионери), и во густината (мали држави со огромен удел на имуќни).

Меѓутоа, извештајот вади на светло и една „тивка“ класа што често не влегува во дневни наслови: EMILLI – „секојдневни милионери“, луѓе со 1 до 5 милиони долари. Нивниот број повеќе од четирипати пораснал од 2000 до 2024 и стигнал до околу 52 милиони, а држат околу 107 трилиони долари. Поентата тука не е во етикетата, туку во механиката: тоа е слој што најчесто се создава преку комбинација од недвижнини, деловна сопственост и долгорочно инвестирање, и може длабоко да го смени „просечниот“ вкус на економијата – од пазарот на станови, до приватното образование, до семејните бизниси.

И кога мислите дека приказната завршува со тековната распределба, извештајот ја турка во иднината преку најголемиот тивок настан што доаѓа: трансферот на богатство. Проекцијата е за над 83 трилиони долари во следните 20–25 години, од кои околу 74 трилиони се „вертикални“, меѓу генерации, а околу 9 трилиони „хоризонтални“, меѓу сопружници. Во европски контекст, ова значи дека следните две децении може да станат период во кој ќе се цементираат семејни позиции или ќе се случат масовни „прераспоредувања“ – зависно од тоа дали наследениот имот ќе се задржи, ќе се подели, ќе се продаде или ќе се истопи под трошоци, даноци и инфлација.

За да биде уште поопипливо, извештајот покажува колку се различни навиките за складирање богатство. Во САД, најголем дел од нето богатството е во хартии од вредност и други финансиски инструменти (37%), со реал-естејт околу 30%. Во Швајцарија, сликата е побалансирана: реал-естејт 34%, осигурувања и пензии 27%, финансиски инструменти 20%, кеш и депозити 19%. Во Обединетото Кралство доминира реал-естејт (42%) и пензиско/осигурително (30%), а Австралија оди уште повеќе кон недвижнини (53%). Овие проценти објаснуваат зошто една „берзанска“ година ги наградува некои земји повеќе од други, и зошто во Европа дебатата за станови, камати и кирија често е исто толку важна како и дебатата за плати.

Севкупно, најчитливата порака за европска публика е дека богатството не е само прашање „колку имаш“, туку и „како ти е составено“, „каде живееш на распределбата“ и „дали си на пат да наследиш или да отплаќаш“. И можеби најважно: Европа може да изгледа богата кога ја гледаме по просек, но да биде многу понееднаква кога ќе ја мериме концентрацијата на активи. А токму таму, меѓу недвижнините што растат, финансиските пазари што скокаат и наследствата што допрва ќе се прелеат, се крие приказната што ќе ја одреди следната европска деценија.

(Фото: Unsplash)