„СИТЕ ОПЦИИ НА МАСА“: Што може да направи Трамп за да добие контрола врз Гренланд?

Под арктичкиот мраз на Гренланд се крие богатство од минерали, а над него геополитичка бура. Администрацијата на Доналд Трамп сè погласно повторува дека САД треба да ја преземат контролата врз островот, кој е во рамки на Кралството Данска, но во голема мера самоуправен. Од Белата куќа порачуваат дека „сите опции се на маса“, вклучително и воена сила, иако дел од западните дипломати тврдат дека сценариото на инвазија е исклучено во разговори зад затворени врати.

Сепак, по неодамнешните драматични настани во Венецуела и поради непредвидливоста на Трамп, аналитичарите предупредуваат дека ништо не смее однапред да се отфрли. Во пракса, велат тие, Вашингтон има повеќе патишта да ја прошири својата моќ над Гренланд, од класично „купување“, преку политичко влијание и економски поттик, до правни договори што би ја врзале територијата многу поцврсто за САД, и без формална анексија.

Идејата за купување на Гренланд не е нова. САД ја разгледувале уште во 19 век, повторно во почетокот на 20 век, а во 1946 година администрацијата на Труман доставила и формална понуда од 100 милиони долари. Данска одбила, а и денес Копенхаген и Нуук повторуваат дека островот „не е на продажба“. Дополнително, современите правила на меѓународното право и принципот на самоопределување ја прават идејата за „продажба на територија со население“ политички и правно речиси неизводлива. Според гренландскиот закон за самоуправа од 2009 година, ако некогаш дојде до независност, клучниот збор би го имале граѓаните на островот преку референдум – а анкетите сугерираат дека огромно мнозинство не сака Гренланд да стане дел од САД.

Затоа, многумина гледаат поизгледна стратегија што не оди со сила, туку со влијание. Вашингтон веќе ја засили дипломатската присутност – американскиот конзулат во Нуук беше повторно отворен, а беше именуван и специјален пратеник за Гренланд. Данска, пак, јавно искажа сомнеж дека се користат и „потајни тактики“ – од кампањи за влијание до обиди да се охрабри независноста како чекор кон подлабока американска улога. Идејата е едноставна: ако Гренланд стане независен, тогаш многу полесно би можел да склучи договор за тесно партнерство со САД.

Токму тука се појавува моделот што во Вашингтон наводно се разгледува со месеци: „компакт за слободно здружување“ – договор каков што САД имаат со неколку пацифички држави. Со ваков аранжман, Гренланд би останал независен, но би добил американски безбедносен чадор и економски погодности, додека САД би добиле широка слобода за воено дејствување и стратешка позиција на Арктикот. За дел аналитичари, ова е најверојатниот долгорочен исход ако некогаш дојде до независност, бидејќи комбинира суверенитет со финансиска и безбедносна поддршка.

Парадоксот е што САД и сега имаат значајни права на островот. Договорот од 1951 година со Данска им дозволува да градат и управуваат со воени бази на територијата, а подоцнежните ажурирања и договори дополнително го прошируваат пристапот. Американското присуство е концентрирано околу вселенската база Питуфик, а Данска сигнализира дека е подготвена да прифати и поголемо американско воено присуство. Затоа, дел европски аналитичари прашуваат: ако Вашингтон веќе може да добие „повеќе база и повеќе пристап“, зошто му треба формална контрола?

Најекстремната опција, военото преземање, постојано се споменува како теоретска можност, но како практично катастрофално сценарио. Гренланд нема сопствена армија, а данските капацитети на островот се ограничени, што на хартија може да изгледа како „лесна“ цел. Но реалноста на арктичките услови, растечкото данско засилување, и пред сè политичката цена, ја прават операцијата ризик без преседан: напад на една членка на НАТО врз друга би ја потресол Алијансата до темел и би ја уништил довербата меѓу сојузниците. Данските претставници предупредија дека таков потег би значел крај на НАТО каков што го знаеме, со последици и за европската безбедносна архитектура по Втората светска војна.

Во суштина, дебатата не е само „дали САД можат“, туку „како ќе се обидат“ и „колку ќе чини“. А во целата приказна, една работа останува најважна: иднината на Гренланд формално не зависи од Трамп, ниту од Копенхаген, туку од самите Гренландци, и од тоа дали ќе видат американска понуда како шанса, закана или нешто трето.

(Фото: Unsplash)