Аналитика
„Чебрен“ со децении има сè – студии, тендери, заинтересирани компании, владини најави и проценки тешки стотици милиони и милијарди евра. Она што го нема е хидроцентрала. Сега, по долгата серија неуспешни обиди, проектот повторно добива конкретна година за почеток: 2027.
Најновата најава од Владата е дека државата е подготвена да направи поинаков чекор од досегашните модели и самата да застане зад „Чебрен и Галиште“, наместо повторно да ја чека формулата со приватен партнер. Премиерот Христијан Мицкоски на 29 септември изјави дека очекува, доколку процесот се одвива според планот, веќе следната година да биде поставен камен-темелник.
Но, меѓу камен-темелникот и реалниот почеток на една од најголемите енергетски инвестиции во државата стои најважното прашање – кој ќе ги обезбеди парите?
Во моментов нема јавно објавена, затворена финансиска конструкција, ниту потпишан договор со институција што ќе го финансира проектот. Како еден од потенцијалните извори на средства се споменува американската Развојна финансиска корпорација DFC, со чии претставници Владата разговараше и за „Чебрен и Галиште“. Засега, сепак, станува збор за интерес и разговори, а не за договорено финансирање со утврден износ и услови.
Тоа е особено важно ако се има предвид големината на проектот. Во јуни годинава Владата ја споменуваше сумата од до 1,5 милијарди евра, вклучително и каматите, при сценарио во кое државата би ја презела инвестицијата. Тогаш беше најавено и дека ЕСМ и надлежните институции разговараат за формирање синдициран заем со повеќе меѓународни финансиски институции.
Новата владина пресметка, според Мицкоски, покажува дека проектот би имал двоцифрена внатрешна стапка на поврат и позитивна економска логика. Токму тоа, според Владата, треба да биде аргументот со кој ќе се привлечат меѓународните финансиери.
Но, „Чебрен“ одамна не е само приказна за тоа дали некој може да најде милијарда или милијарда и пол евра. Неговата историја покажува дека патот од финансиски модел до градилиште може да биде многу подолг од очекуваното.
Во изминатите децении пропаднаа 14 тендерски обиди за реализација на проектот. Последниот голем обид заврши на почетокот од 2024 година, откако избраниот грчки конзорциум ППЦ–„Архиродон“ не ја продолжи банкарската гаранција, по што понудата престана да важи и проектот повторно остана без инвеститор.
Токму поради тоа сега се менува и логиката: наместо државата повторно да бара некој друг што ќе го изгради проектот, Владата најавува можност државата и ЕСМ да бидат носители на инвестицијата, додека капиталот би се обезбедувал од меѓународни финансиски институции.
Проектот има и поширока улога од класично производство на електрична енергија. Пумпно-акумулациската централа треба да овозможи складирање и балансирање на енергијата, што станува сè поважно со зголемувањето на производството од сончеви и ветерни електрани. ЕСМ веќе го вбројува „Чебрен“ меѓу проектите значајни за стабилноста и модернизацијата на електроенергетскиот систем.
Владата гледа дополнителна корист и во големата акумулација. Според најавите, водата би можела да се користи и за други намени, вклучително и за дополнително наводнување, што на проектот му дава значење и во услови на климатски промени и почести периоди на суша.
Сепак, најавата за 2027 година не значи дека Македонија наскоро ќе добие готов „Чебрен“. Станува збор за проект со исклучително долг рок на реализација. Мицкоски уште во јуни, во поткастот „Каде се парите?“, изјави дека доколку процесот се одвива според планот, првите посериозни контури на „Чебрен и Галиште“ би можеле да се видат меѓу 2035 и 2037 година.
Оттука, 2027 засега треба да се гледа како година во која Владата сака да го претвори проектот од повеќедецениска документација во вистинско градилиште, а не како година во која ќе бидат решени сите дилеми околу него.
Пред тоа треба да се затвори финансиската конструкција, да се утврдат институциите што ќе го обезбедат капиталот, условите под кои државата ќе се задолжува или ќе го финансира проектот, да се завршат потребните студии и постапки и да се утврди точниот модел по кој ЕСМ ќе ја води инвестицијата.
По толку години и 14 неуспешни обиди, „Чебрен“ веќе не се мери според бројот на најави. Следниот вистински тест ќе биде многу поедноставен: дали зад датумот 2027 ќе се појават потпишани договори, обезбедени пари и градежна механизација на Црна Река.
