Аналитика
Летниот одмор традиционално се смета за период на релаксација, патувања и бегство од секојдневните обврски. Но, последниве години тоа сѐ повеќе станува и тема на семејните буџети. Додека приходите растат постепено, трошоците за туристички услуги растат со побрзо темпо, па планирањето на годишниот одмор за многу семејства денес бара повеќе внимание отколку порано.
Секое лето повторно се отвора истото прашање, колку навистина чини одморот? Семејствата седнуваат да пресметаат колку ќе ги чини летувањето и честопати доаѓаат до истиот заклучок, одморот годинава ќе биде поскап од минатата година. Аранжманите се поскапи, авионските билети бараат поголем буџет, сместувањето зафаќа сѐ поголем дел од трошоците, а и секојдневните издатоци на туристичките дестинации постепено растат.
Оттука, неминовно се наметнува прашањето, што стои зад овој континуиран раст на трошоците и дали причината е единствено во повисоките цени или постојат и подлабоки економски фактори што го обликуваат туристичкиот пазар.
Според податоците на Eurostat, цените на туристичките услуги во Европската Унија пораснале за повеќе од 20 % во периодот од 2021 до 2024 година, со најсилен раст токму во летните месеци. Во исто време, според податоците на Светската туристичка организација (UNWTO), глобалниот туризам во 2025 година достигнал повеќе од 95 % од нивото пред пандемијата. Со други зборови, луѓето повторно патуваат масовно, а силната побарувачка во летните месеци создава услови за раст на цените на туристичките услуги.
Во економијата постои едно правило кое важи речиси секогаш: кога многу луѓе сакаат ист производ или услуга во ист момент, цената расте. Токму тоа се случува секој јули и август. Училиштата се на распуст, голем број вработени ги користат годишните одмори, а милиони луѓе низ Европа се упатуваат кон истите плажи и туристички центри.
Економистите овој феномен го нарекуваат сезонска концентрација на побарувачката. Според Европската комисија, повеќе од 60 % од сите туристички ноќевања во медитеранските земји се реализираат во период од само три месеци во годината. Кога огромен број луѓе сакаат да ги користат истите услуги во ист период, цените природно растат. Во економијата тоа е познато како ефект на врвна сезонска цена или „peak pricing“.
Многумина сметаат дека хотелите и авиокомпаниите едноставно ги зголемуваат цените затоа што можат. Делумно тоа е точно, но реалноста е малку посложена. Денес речиси сите големи авиокомпании и хотелски синџири користат динамично формирање на цени, што значи дека цените се менуваат во реално време според побарувачката, пополнетоста на капацитетите и расположливите места. Колку е поголем интересот, толку е повисока цената.
Сепак, не треба да се мисли дека хотелите и авиокомпаниите ги зголемуваат цените само затоа што можат. Растат и нивните трошоци. Поскапувањето на енергијата, храната, транспортот и работната сила директно се прелева во цената на туристичките услуги. Според Меѓународната агенција за енергија, цените на авио-горивото во 2024 и 2025 година биле околу 30 % повисоки од просекот пред пандемијата. Бидејќи горивото претставува значителен дел од трошоците на авиокомпаниите, секоја геополитичка криза, конфликт или раст на цените на нафтата речиси автоматски се одразува и врз цената на авионските билети. Дополнително, во своите анализи за 2026 година, Меѓународната агенција за енергија предупредува на можни нови притисоци врз енергетските пазари и потенцијални ограничувања во снабдувањето во делови од Европа. Тоа значи дека трошоците за авио-превоз и понатаму остануваат високи, а просторот за поевтинување на туристичките аранжмани е ограничен.
Дополнително, туристичкиот сектор во Европа и понатаму се соочува со недостиг на работна сила. Според OECD, пандемијата дополнително ги продлабочи веќе постојните кадровски проблеми во туризмот и угостителството, бидејќи дел од работниците се пренасочија кон други сектори, а компаниите сѐ потешко привлекуваат и задржуваат квалификуван кадар. Во такви услови, работодавачите се принудени да понудат подобри услови и повисоки плати за да останат конкурентни на пазарот на труд. За вработените тоа е позитивен тренд, но за компаниите претставува дополнителен трошок кој, директно или индиректно, се вградува во цената на туристичките услуги.
На крајот, сите овие фактори се слеваат кон последната алка во синџирот, потрошувачот. Повисоки цени на енергијата, поскапо гориво, поскап транспорт и храна, сето тоа на крај завршува во цената на хотелската соба, авионскиот билет или ручекот покрај море.
Но, тука доаѓа и еден интересен економски парадокс. Често мислиме дека инфлацијата е нешто што ни се случува однадвор, но во одредени ситуации и самите учествуваме во нејзиното создавање. Секој поединечно носи рационална одлука да патува во јули или август, поради училишниот распуст, годишниот одмор или семејните обврски. Меѓутоа, кога милиони луѓе ја носат истата одлука во исто време, побарувачката нагло расте, а со неа и цените. Она што е разумно за поединецот, не секогаш дава најдобар резултат за сите заедно.
Според Државниот завод за статистика, просечната месечна нето-плата во февруари 2026 година изнесувала 46.159 денари, додека минималната нето-плата од април 2026 година изнесува 26.046 денари. Иако овие износи бележат раст во однос на претходните години, за голем број домаќинства тие сѐ уште не се доволни за безгрижно финансирање на еднонеделен семеен одмор, особено ако се земат предвид зголемените трошоци за сместување, превоз и исхрана.
Дополнително, според анализите на Светска банка, во голем број земји од регионот растот на платите не успева целосно да го следи растот на цените на услугите, особено во туризмот. Тоа значи дека и кога номинално заработуваме повеќе, нашата реална куповна моќ за трошоци како патувања, одмор и рекреација постепено се намалува.
Токму затоа, најголемиот товар не го чувствуваат ниту најбогатите ниту најсиромашните. Најбогатите најчесто можат да ги апсорбираат повисоките цени без значително да ги менуваат своите навики, додека за дел од домаќинствата со најниски приходи одморот одамна станал недостижен луксуз. Најголемите компромиси ги прави средната класа, пократок престој, поевтина дестинација, помалку трошење за време на одморот или подолго планирање и штедење.
Како резултат на тоа, постепено се менуваат и туристичките навики. Сѐ повеќе луѓе не ја избираат дестинацијата само според убавината на плажите, хотелите или атракциите, туку според тоа колку вредност добиваат за парите што ги трошат. Според истражување на McKinsey од 2024 година, повеќе од 70 % од патниците активно ги споредуваат дестинациите според принципот „вредност за парите“, а не само според нивната привлечност. Тоа значи дека денешниот турист сѐ повеќе размислува како економист, споредува цени, бара поповолни понуди и ги проценува придобивките пред да донесе одлука. Прашањето повеќе не е само „каде би сакал да одам?, туку и „дали тоа што го добивам вреди за парите што ги плаќам”?
Може ли овој тренд да се промени? Теоретски да, но во пракса многу потешко. Иако работата од далечина денес е почеста отколку пред пандемијата, повеќето семејства со деца и понатаму се врзани за училишниот календар. Кога децата се на училиште, можностите за патување се ограничени, а кога започнува летниот распуст, милиони семејства тргнуваат на одмор во ист период. Дополнително, надвор од летната сезона многу европски дестинации не нудат исти услови за одмор, додека местата со топло време во текот на зимата најчесто се подалечни и поскапи. Затоа, за многу семејства летниот одмор не е прашање на избор, туку на околности.
И токму тука се затвора кругот. Сѐ додека најголемиот дел од туристите сакаат да патуваат во истите неколку летни недели, побарувачката ќе остане концентрирана, а цените ќе останат високи.
Од перспектива на економијата тоа е сосема логично. Од перспектива на потрошувачите, пак, сѐ потешко се чувствуваат последиците од ваквиот тренд. Во суштина, не плаќаме само за туристичката услуга, туку и за ефектите од силно концентрираната сезонска побарувачка. Колку повеќе луѓе се насочени кон исти дестинации во ист временски период, толку е поголем притисокот врз цените.
Пишува: Проф. д-р Весна Георгиева Свртинов – универзитетски професор
Преземањето на авторски содржини (текстови и фотографии) од оваа страница е дозволено само делумно и важат условите опишани на следниот линк.
