Аналитика
Словенија в недела, 11 октомври, ќе гласа на четири референдуми во ист ден – еден законодавен и три советодавни. Иако прашањата се различни, од парламентарни истраги до социјална помош и финансирање на јавниот сервис, гласањето во голема мера ќе биде и тест за политичкиот курс на новата десноцентристичка влада на Јанез Јанша. Државната изборна комисија потврдува дека само референдумот за Законот за парламентарни истраги е законодавен и непосредно може да го запре веќе усвоениот закон; останатите три се советодавни и нивниот исход сам по себе не менува закон.
1. Парламентарните истраги – единствениот обврзувачки референдум
Првото прашање е дали треба да стапи во сила новиот Закон за парламентарна истрага, што парламентот го усвои на 26 мај. Законот го менува начинот на кој може да се оспорува законитоста и оправданоста на парламентарна истрага пред Уставниот суд. Новите правила ги стеснуваат категориите на субјекти кои можат да побараат уставна и правна проверка на истрагата, вклучително и во случаи кога предмет на истрагата се поединци, институции или медиумски извори.
Ако мнозинството гласа „за“, законот ќе може да стапи во сила. Ако мнозинството гласа „против“, тој ќе биде отфрлен само ако против него гласа и најмалку една петтина од сите запишани избирачи – таканаречениот отфрлачки кворум што важи за законодавните референдуми во Словенија.
Контроверзијата е во балансот меѓу две работи: поддржувачите велат дека парламентот мора да има поефикасна можност да истражува прашања од јавен интерес, додека критичарите предупредуваат дека со ограничувањето на правните механизми за заштита може да се зголеми опасноста парламентарните истраги да се користат како политичка алатка. За референдумот беа собрани 44.619 потписи, повеќе од потребните 40.000.
2. Социјална помош во замена за општествено корисна работа
Второто прашање е дали работоспособните лица кои немаат објективна пречка за вработување треба да можат да добиваат парична социјална помош само ако активно учествуваат во општествено корисна работа.
Ако победи „за“, ништо нема автоматски да се промени следниот ден, бидејќи референдумот е советодавен. Но владата би добила силен политички мандат да подготви закон со кој паричната помош ќе се условува со работа или друга активност за заедницата. Ако победи „против“, владата правно сепак може да предложи таков закон, но политички би било значително потешко да го оправда.
За граѓаните ова е едно од најдиректните прашања. Денес социјалната помош е наменета за покривање на минималните животни потреби и зависи од приходите, имотот и други законски услови; основниот износ на минималниот доход од април 2026 е 507,43 евра.
Ова прашање најјасно се вклопува во десноориентираната социјална политика на владата на Јанша – поголемо инсистирање на лична одговорност, работна активација и ограничување на пасивните социјални трансфери. Поддржувачите го претставуваат како принцип „помош во замена за придонес“, додека противниците предупредуваат дека може да се создаде принудна евтина работна сила и дополнително да се погодат луѓе кои формално се работоспособни, но тешко наоѓаат работа.
3. Дали странците надвор од ЕУ треба да гласаат на локални избори?
Третото прашање е дали на локалните избори треба да гласаат само словенечки државјани и граѓани на други членки на ЕУ, но не и државјани на трети земји.
Ова прашање е необично затоа што парламентот веќе го смени законот: од септември 2026 странците од земји надвор од ЕУ кои имаат постојан престој во Словенија веќе се исклучени од локалните избирачки списоци. Претходно тие имаа право да гласаат на локални избори ако имаа постојан престој.
Затоа, ако мнозинството гласа „за“, резултатот политички ќе ја потврди веќе донесената промена. Ако победи „против“, законот нема автоматски да се врати назад, но владата би добила јасна порака дека гласачите не ја поддржуваат мерката и би се засилил притисокот за нејзина промена.
Ова е можеби најизразено идеолошки десно прашање од четирите. Јанша и неговите сојузници долго време имаат построг пристап кон миграцијата и прашањата поврзани со државјанството и политичките права. Поддржувачите тврдат дека изборното право треба да биде поврзано со државјанството; противниците велат дека луѓе кои со години живеат, работат и плаќаат даноци во една општина треба да имаат право да влијаат врз локалните одлуки.
Дополнителна контроверзија е што самата промена на изборното законодавство беше донесена само неколку месеци пред локалните избори. Уставниот суд веќе констатираше дека правилата биле менувани релативно доцна и дека тоа внесло несигурност во изборниот процес, иако не го суспендираше законот.
4. Укинување на задолжителната RTV-претплата
Четвртото прашање е дали да се укине задолжителното плаќање на придонесот за RTV Slovenija, јавниот радио-телевизиски сервис.
Во моментов домаќинствата плаќаат законски утврден придонес – за физички лица тој изнесува 14,02 евра месечно. Со тие средства се финансираат телевизиските и радиопрограмите, информативниот портал, културните и образовните содржини, програмите за малцинствата, оркестрите и други јавни сервиси.
Ако победи „за“, придонесот нема веднаш да исчезне, затоа што референдумот е советодавен. Но, владата би добила силен политички аргумент да го смени системот на финансирање – што би можело да значи финансирање директно од буџетот, поинаква претплата или значително намалување на обемот на RTV. Ако победи „против“, постојниот модел најверојатно би останал многу потешко оспорлив политички.
Токму ова прашање носи најголем медиумски и демократски спор. Јанша и SDS со години остро го критикуваат RTV Slovenija, тврдејќи дека јавниот сервис е политички пристрасен и неефикасен. Неговите противници, пак, стравуваат дека укинувањето на сигурниот независен извор на финансирање би ја направило телевизијата позависна од Владата и годишниот државен буџет.
И оваа иницијатива се вклопува во политиката на десницата на Јанша: AP потсетува дека во претходните мандати тој се соочувал со критики за односот кон медиумите и јавните институции, додека самиот ја претставува својата политика како реформа на неефикасни и политизирани структури.
ЧЕТИРИ ПРАШАЊА И ТЕСТ ЗА ЈАНША
Трите советодавни референдуми немаат правно обврзувачки исход, но политички можат да бидат многу важни. Победа на владините позиции кај социјалната помош, странските гласачи и RTV би му дала на Јанша аргумент дека јавноста ја поддржува неговата реформска и конзервативна агенда. Пораз, пак, нема формално да ја собори владата, но би покажал дека дел од нејзините најконтроверзни политики немаат мнозинска поддршка.
Притоа е важно да се потсети дека Јанша не победи на изборите со мнозинство, ниту неговата SDS беше прва партија: на изборите на 22 март SDS освои околу 28,1% од гласовите и 28 пратеници, тесно зад либералното Движење Слобода на Роберт Голоб со околу 28,5% и 29 пратеници. Јанша стана премиер откако Голоб не успеа да состави мнозинска коалиција, а SDS потоа договори петпартиска десноцентристичка коалиција и обезбеди дополнителна поддршка од Resnica и пратениците на националните малцинства; во парламентот Јанша беше избран со 51 од 90 гласа.
Токму затоа неделните референдуми имаат поголема тежина од самите четири прашања: тие ќе бидат првата голема можност словенечките гласачи директно да оценат неколку од највидливите политики на новата влада на Јанша, само неколку месеци по неговото враќање на власт.
(Фото: Љубљана, автор Miha Peče)
