Аналитика
Дваесет и една година откако Швеѓаните на референдум рекоа „не“ на еврото, прашањето што со години беше политички замрзнато повторно влегува во центарот на вниманието. Не поради економска криза, туку поради длабоко променетата европска безбедносна и геополитичка слика, во која Шведска веќе не е неутрален набљудувач, туку членка на НАТО и дел од новата стратешка архитектура на Западот.
Во таков контекст, шведската влада најавува отворање на сериозна расправа за можноста земјата еден ден да го воведе еврото како национална валута. Министерката за финансии Елизабет Свантесон изјави дека, доколку владејачката коалиција остане на власт по парламентарните избори во септември, ќе биде формирана специјална комисија која ќе ги анализира економските, политичките и безбедносните последици од евентуалното напуштање на шведската круна.
Свантесон нагласи дека не станува збор за брза одлука, туку за долгорочен процес, во кој фактите и анализите треба да имаат предност пред политичките емоции. Таа појасни дека темата нема да се отвора официјално пред изборите и дека дури и позитивна препорака од комисијата не би значела скоро воведување на еврото.
Прашањето за валутата повторно добива тежина во време кога Шведска е сè подлабоко економски поврзана со Европската Унија. Последните анализи покажуваат дека користењето на заедничката валута би можело да донесе олеснување за извозот, поголема предвидливост за компаниите и дополнителна стабилност во услови на глобални потреси. Истовремено, дел од економистите потсетуваат дека независната монетарна политика ѝ овозможи на земјата флексибилно да одговори на финансиската криза од 2008 година, на кризата во еврозоната и на пандемијата.
Политичките ставови околу ова прашање остануваат длабоко поделени. Во рамките на десноцентристичката владејачка коалиција постои подготвеност за отворање на дебатата, особено кај Умерената партија, Либералите и Партијата на центарот. Наспроти нив, силен отпор доаѓа од Шведските демократи, најголемата десничарска партија која ја поддржува малцинската влада, но остро се спротивставува на воведување на еврото.
Нивниот економски портпарол Оскар Сјоштед предупреди дека приклучувањето кон еврозоната би значело сериозен ризик за благосостојбата на граѓаните и губење на контролата врз клучни економски инструменти. Сличен став има и левичарската опозиција, предводена од Социјалдемократите, која се повикува на референдумот од 2003 година и на потребата од почитување на волјата на граѓаните.
Тој референдум и денес има силна политичка тежина. Тогаш, со висока излезност, мнозинството Швеѓани гласаа против еврото. Иако како членка на Европската Унија Шведска формално има обврска еден ден да ја воведе заедничката валута, земјата со години избегнува да го направи првиот конкретен чекор – приклучување кон механизмот ERM II, без кој процесот не може да започне.
Во меѓувреме, поширокиот европски контекст продолжува да се менува. Бугарија годинава го воведе еврото, а прашањето за проширување на еврозоната повторно добива на значење во услови на војна во Украина, економска нестабилност и зголемени безбедносни ризици. За дел од шведските политичари, токму овие фактори го прават прашањето за валутата неизбежно.
Иако конечна одлука засега не е на повидок, јасно е дека долгогодишното табу е скршено. Дали Шведска ќе остане со круната или ќе направи чекор кон еврото ќе зависи од идните политички односи, економските аргументи и, на крајот, од ставот на јавноста. Но едно е сигурно – дебатата повеќе не може да се избегнува.
(Фото: Unsplash)
