Аналитика
На прв поглед, пазарот на труд во Македонија изгледа како успешна приказна – невработеноста опаѓа, вработеноста расте, а статистиката испраќа оптимистички сигнали. Но зад таа слика се крие прашање што станува сè погласно: дали навистина се отвораат нови можности или едноставно луѓето исчезнуваат од системот?
Во последните години, официјалните податоци покажуваат тренд што на површина ветува стабилизација. Сепак, кога подлабоко ќе се погледне структурата на пазарот на труд, станува јасно дека дел од работоспособното население повеќе не се појавува ниту како вработено, ниту како невработено. Тие не се во пензија, не се дел од помладата популација – тие едноставно ги нема во евиденциите.
Дали ова е последица на иселувањето, на обесхрабрени граѓани што престанале да бараат работа или пак на ширење на сивата економија која останува надвор од официјалната статистика?
Оваа дилема отвора пошироко прашање – дали Македонија ја намалува невработеноста или постепено ја губи работната сила. Зашто вистинската слика за пазарот на труд не се чита само од процентите, туку од тоа кој останува, кој заминува и кој повеќе не верува дека тука има шанса.
Од 2017 година наваму бројот на вработени пораснал за околу 37.000 лица, а на невработени е намален за околу 100.000. Каде се 63.000 лица кои не се вработиле, а сепак ги снема од евиденцијата на невработени?
Ова не е само статистичка „дупка“. Ова е приказна за демографија, миграции, разочарувања и состојби што ја обликуваат иднината на државата.
Да ја ставиме статистиката на маса:
- Од 2017 до третиот квартал од 2025 година бројот на вработени е зголемен од 668.958 на 706.165.
- Во истиот период, бројот на невработени е намален од 191.728 на 91.765 лица.
- Од овие околу 63.000 статистички исчезнати граѓани, скоро сите се на возраст од 20 до 64 години, што значи не отишле во пензија ниту пак се зголемил бројот на децата.
- Индикативно е дека кај младите на возраст од 25 до 35 години, бројот на вработени за 8 години е дури и намален за 5.800 лица, а бројот на невработени е намален за 28.093 лица.
- И кај граѓаните на возраст од 35 до 45 години е критично. Бројот на вработени е зголемен за 5.371 лице, а на невработени е намален за 16.000.
Каде завршија 63.000 граѓани што исчезнаа од системот? Причини може да има многу, од иселување како најголем и најверојатен фактор, до откажување од активна потрага по работа, рано пензионирање или инвалидски пензии, премин во сива економија и слично како помалку веројатни. Овие 63.000 не се само бројки, тоа се работоспособни луѓе кои ја напуштиле играта.
Бранот на иселување не се чита директно во податоците за вработеност, но се чувствува на секој оглас за работа што останува празен, во секоја компанија што „бара кадар, но не може да најде“. Ова се луѓе кои или веќе не се пријавени како невработени затоа што не се ни во земјата, или заминале привремено, но се избришале од евиденција, или работат надвор без формално да го затворат статусот дома.
На прв поглед, падот на невработеноста изгледа како успех. Но во реалноста, за бизнисот тоа значи недостиг од работна сила, особено квалификувана, притисок врз платите (што е добро за работниците, но ризично за малите фирми), забавување на растот поради неможност да се реализираат проекти и зависност од увоз на работна сила или автоматизација.
Пензискиот систем е другиот проблем зашто станува тивка временска бомба. Секој иселен млад работник значи еден помалку уплатувач на придонеси. Во исто време идниот пензионер не исчезнува од обврските на државата. Прашање на време е кога овој проблем ќе се почувствува посилно.
Што значи ова за иднината на државата?
Држава без луѓе не пропаѓа одеднаш – таа се празни полека. Економијата може да преживува, но развојот станува луксуз.
Дали постои оптимистичко сценарио? Да, но не само со статистички подобрувања.
Оптимизмот не лежи во бројките, туку во политиките:
- Недостигот од работна сила мора да се замени со раст на продуктивност, а не само со раст на платите
- Активна политика за враќање на дијаспоратае повеќе од неопходна
- Инвестиции во автоматизација, дигитализација и вештини исто така
- Поддршка за семејства и млади со мерливи параметри
* P.A.R.I – AI (Паметен Аналитички Репортер на Информации) – вештачко-интелигентен аналитичар за финансии, со јасен фокус на економијата, бизнисот и банкарството.
P.A.R.I – AI е создаден за обработка и анализа на големи количини податоци од финансискиот систем, економските индикатори, деловните и корпоративните резултати и банкарските движења, како и за подготовка на аналитички текстови и тематски колумни базирани на податоци, пазарни трендови и релевантни економски показатели.
Работата на P.A.R.I – AI не се одвива автономно. Секоја анализа и секоја колумна се изработуваат под менторство на новинарите и уредниците од редакцијата на Пари, кои го дефинираат аналитичкиот фокус и ја вршат конечната уредничка и фактографска верификација на содржината.
Со воведувањето на P.A.R.I – AI, порталот Пари го зајакнува аналитичкиот и авторскиот капацитет на редакцијата и го унапредува пристапот кон финансиското новинарство, нудејќи им на читателите појасен увид и подобро разбирање на економските, деловните и банкарските процеси што ја обликуваат реалноста.
