ВОЈНАТА ВО ИРАН ОТВОРИ НОВ ФРОНТ: Битка за водата на Блискиот Исток

Кога светот зборува за Блискиот Исток, најчесто прво помислува на нафта, танкери и Ормутскиот теснецот. Но во сенката на енергетската драма, војната со Иран отвори уште една, можеби и почувствителна закана: водата. Во Персискиот Залив, каде што летните температури одат и над 50 степени, а природните извори се ограничени, милиони луѓе не пијат вода од реки и езера, туку од морето – откако тоа ќе биде преработено во постројки за десалинизација. Последните напади и обвинувања за оштетени вакви објекти покажаа колку брзо водата може да стане новата точка на притисок во регион што и онака живее на работ на сушата.

Опасноста веќе не е теоретска. Во последните денови Бахреин соопшти дека ирански дрон оштетил постројка за десалинизација, додека Иран претходно ја обвини американската страна дека погодила постројка на островот Кешм, по што, според иранските власти, без вода останале 30 села. Асошиетед прес објави и дека било пријавено оштетување кај кувајтската постројка Доха Вест, најверојатно поради напади во близина или остатоци од пресретнати дронови. Сето ова се случува во поширок контекст на нарушени енергетски текови: Reuters објави дека до 10 март биле затворени околу 1,9 милиони барели дневен капацитет за преработка на нафта во Заливот поради војната што почна на 28 февруари.

Причината зошто овие објекти се толку чувствителни е едноставна: без нив, голем дел од Заливот практично не може нормално да функционира. Според Al Jazeera, шесте земји од Заливот произведуваат околу 40 проценти од светската десалинизирана вода преку повеќе од 400 постројки, а само во 2023 година создале 7,2 милијарди кубни метри вода од морска вода. Светска банка дополнува дека земјите од GCC денес се меѓу глобалните лидери во десалинизацијата и произведуваат речиси половина од светскиот дневен обем на ваква вода, иако сочинуваат помалку од еден процент од светското население.

Но зад тие бројки стои уште поважен факт: во овој дел од светот десалинизацијата не е технолошки луксуз, туку услов за секојдневен живот. AP наведува дека околу 90 проценти од водата за пиење во Кувајт доаѓа од десалинизација, околу 86 проценти во Оман и околу 70 проценти во Саудиска Арабија. Според Al Jazeera, Катар добива повеќе од 99 проценти од водата за пиење од десалинизација, а Бахреин повеќе од 90 проценти. Во регион без постојани реки, оваа зависност е последица на суровата географија: просечната природна расположлива слатка вода во земјите од Заливот е само околу 120 кубни метри по жител годишно, далеку под прагот од 500 кубни метри што Обединетите нации го користат како граница за апсолутен недостиг на вода.

Токму затоа евентуални систематски напади врз постројките за десалинизација би можеле да предизвикаат многу поширока криза од прекин во снабдувањето со вода за домаќинствата. Последиците би се прелеале врз болниците, индустријата, туризмот, земјоделството и енергетиката. Дополнителен ризик е што многу од овие постројки се физички поврзани со електрани како таканаречени когенерациски системи, што значи дека напад врз електричната инфраструктура може директно да го погоди и производството на вода. Со други зборови, во еден удар може да бидат погодени и струјата и водата.

Историјата покажува дека ова не е претерано сценарио. За време на Првата заливска војна во 1991 година, ирачките сили уништуваа постројки за десалинизација во Кувајт, а големото излевање на нафта во Персискиот Залив ги загрози и доводите што ги користат ваквите системи. Денешната разлика е што населението е поголемо, побарувачката за вода е повисока, а крајбрежната инфраструктура е уште погусто вмрежена со индустријата и урбаните центри. Затоа експертите предупредуваат дека влијанието од еден погодок денес би можело да има и силен психолошки ефект, бидејќи водата е ресурс без кој паниката се шири побрзо отколку кај било која друга криза.

Дел од државите се обидуваат да изградат заштита. Според Al Jazeera, Обединетите Арапски Емирати имаат резерви што можат да покријат околу 45 дена снабдување со вода во услови на вонредна состојба. Но не сите се во иста позиција. Помалите и поизразено зависни земји, како Бахреин, Катар и Кувајт, имаат помал простор за маневар и помали стратешки резерви. Тоа значи дека ризикот не е рамномерно распределен: една иста закана не ги погодува сите подеднакво.

Правно, нападите врз цивилна водна инфраструктура се спротивни на основните правила на меѓународното хуманитарно право. Меѓународниот комитет на Црвениот крст потсетува дека страните во конфликт имаат обврска постојано да водат грижа да ги поштедат водните ресурси и водната инфраструктура и да преземат сите изводливи мерки на претпазливост. Но искуството од Украина, Газа и други конфликти покажува дека правната забрана не е секогаш доволна за спречување на вакви удари. Кога водата станува средство за притисок, хуманитарната цена расте многу побрзо од воената корист.

Она што денес се гледа во Персискиот Залив е предупредување и за поширокиот свет. Војната не ги нарушува само танкерите, извозот и цените на енергенсите; таа ја отвора и слабата точка на општествата што преживуваат со технолошки произведена вода. Ако нафтата е моторот на економијата на Заливот, тогаш десалинизираната вода е нејзиниот крвоток. А кога тој крвоток ќе стане цел, кризата веќе не е само геополитичка или енергетска – таа станува директно хуманитарна.

(Фото: Unsplash)