Аналитика
Додека ракетите го осветлуваат небото над Блискиот Исток, вистинскиот удар се чувствува илјадници километри подалеку, на бензинските пумпи, во сметките за струја и во цените на храната. Конфликтот меѓу САД, Израел и Иран не е само уште една геополитичка ескалација. Тој ја допира најчувствителната точка на глобалната економија: Ормутскиот теснец.
Овој тесен морски премин меѓу Иран и Оман, широк околу 55 километри, претставува артерија низ која поминува една петтина од светската нафта што се транспортира по море, значителен дел од глобалните испораки на течен природен гас и третина од најкористеното вештачко ѓубриво. Кога сообраќајот низ Ормут се нарушува, ефектот не е локален, тој е глобален и речиси моментален.
По нападите и заканите за затворање на теснецот, поморскиот сообраќај нагло се намали, а танкерите останаа закотвени во Персискиот Залив. Пазарите реагираа веднаш. Цената на суровата нафта „Брент“ скокна, а и американскиот репер „Вест Тексас интермедија“ бележеше значителен раст. Иако дел од почетната паника се смири, цените останаа повисоки од нивото од претходната недела, што веќе се прелева во малопродажбата на горива.
Историјата покажува дека ваквите шокови ретко остануваат изолирани. Првата нафтена криза во 1973 година, кога арапските производители воведоа ембарго кон САД, предизвика четирикратно зголемување на цените и турбуленции што ја сменија глобалната економија. Втората, по Иранската револуција во 1979 година, иако предизвикана од релативно мал пад на производството, доведе до удвојување на цените и сериозни рецесии. Денешниот свет е поразличен – САД се далеку поголем производител на енергија, а пазарите се подиверзифицирани – но чувствителноста на енергетските шокови останува.
Клучното прашање е дали ова ќе биде краткотраен прекин или почеток на подлабока криза. Иран денес произведува околу четири проценти од светската нафта, значително помалку од најголемите играчи како САД, Саудиска Арабија и Русија. Но неговата географска позиција му дава стратешка моќ што далеку ја надминува неговата пазарна тежина. Дури и делумно нарушување на сообраќајот низ Ормут може да оттурне милиони барели дневно од глобалната понуда, создавајќи нов бран на инфлациски притисоци.
Европа би можела повторно да се најде под притисок доколку испораките на гас се нарушат подолг период. Аналитичарите предупредуваат дека цените на гасот би можеле драматично да пораснат ако теснецот остане блокиран со месеци, иако веројатно не до екстремите видени по руската инвазија врз Украина. Во Азија, земјите што зависат од увоз на енергија, како Јапонија и Јужна Кореја, би се соочиле со загуба на национален доход и дополнителни притисоци врз домаќинствата.
Повисоките цени на енергијата имаат двоен ефект: ја зголемуваат инфлацијата и истовремено го намалуваат економскиот раст. Потрошувачите плаќаат повеќе за гориво и транспорт, компаниите се соочуваат со повисоки трошоци, а централните банки влегуваат во сложена дилема, дали да ги зголемат каматните стапки за да ја скротат инфлацијата или да бидат внимателни за да не го задушат растот.
Во меѓувреме, некои земји извозници на енергија можат да профитираат од повисоките цени, барем краткорочно. Но тоа е утеха што ретко ја чувствуваат граѓаните, кои први го плаќаат цехот преку поскапи горива, храна и услуги. Токму затоа секој нов удар врз Ормут не е само воена вест, туку и економска.
Дали светот ќе се соочи со нова структурна енергетска криза или ќе сведочи на уште еден краток, но болен шок, ќе зависи од тоа колку долго ќе трае нарушувањето и дали конфликтот ќе се прошири. Ормутскиот теснец повторно стана симбол на кревката рамнотежа меѓу геополитиката и глобалната економија – место каде што неколку десетици километри море можат да ја разнишаат финансиската стабилност на целиот свет.
(Фото: Unsplash)
