Аналитика
Светската економија се најде на работ на нова енергетска бура, чиј интензитет веќе се споредува со најтешките кризи од минатиот век. Додека конфликтот околу Иран влегува во четвртата недела, предупредувањата од врвот на глобалниот енергетски сектор стануваат сѐ поалармантни, ова не е обична нестабилност на пазарите, туку удар што може да се почувствува во секоја земја.
Извршниот директор на Меѓународната агенција за енергија, Фатих Бирол, јасно порача дека светот веќе се соочува со комбинација од две нафтени и една гасна криза истовремено. Според него, сегашната состојба по својата тежина ги надминува историските шокови од 1970-тите, како и последиците од руската инвазија врз Украина во 2022 година.
Главниот проблем не е само во растот на цените, туку во нарушувањето на клучните енергетски текови. Затворањето на Ормутскиот теснец – една од најважните артерии низ која минуваат околу 20 проценти од светските испораки на нафта и гас – речиси го блокираше глобалниот проток на енергенси. Последиците се веќе видливи: скок на цените, нестабилни пазари и растечка нервоза кај владите и индустријата.
Бирол предупредува дека кризата има и подлабоки ефекти, кои се протегаат далеку над нафтата и гасот. Нарушувањата ги погодуваат и секторите како петрохемикалиите, производството на ѓубрива, сулфур и хелиум – ресурси без кои модерната економија не може да функционира. Дополнително, најмалку 40 енергетски објекти во регионот на Персискиот Залив се сериозно оштетени, што значи дека дури и евентуален прекин на конфликтот нема веднаш да донесе стабилизација.
Обемот на загубите е значителен. Според проценките, од глобалниот пазар веќе се отстранети околу 11 милиони барели нафта дневно, како и околу 140 милијарди кубни метри гас. За споредба, нафтените кризи од 1973 и 1979 година одземаа по околу 5 милиони барели дневно, што ја нагласува сериозноста на сегашната ситуација.
Во обид да се ублажи ударот, Меѓународната агенција за енергија веќе активираше рекордна мерка – ослободување на 400 милиони барели нафта од стратешките резерви. Сепак, Бирол признава дека ваквите интервенции можат само привремено да ја намалат штетата, но не и да го решат проблемот.
Паралелно, се разгледуваат и дополнителни чекори, вклучително и ново ослободување резерви, но и мерки за намалување на потрошувачката – како работа од дома, ограничување на брзината на автопатите и намалување на воздушниот сообраќај. Овие идеи потсетуваат на мерките од минатите енергетски кризи, но нивното враќање денес зборува за сериозноста на ситуацијата.
Политичката тензија дополнително ја усложнува кризата. Американскиот претседател Доналд Трамп постави ултиматум до Иран да го отвори Ормутскиот теснец, заканувајќи се со уништување на енергетската инфраструктура доколку тоа не се случи. Одговорот од Техеран беше подеднакво остар, со најава за можни напади врз регионални енергетски капацитети.
Иако некои региони, како Северна Америка, би можеле делумно да ја амортизираат кризата преку зголемено производство, глобалната поврзаност значи дека никој нема да остане изолиран. Европа веќе чувствува притисок во снабдувањето со дизел и авионско гориво, додека Азија е директно погодена од блокадата на теснецот.
„Ниту една земја нема да биде имуна ако кризата продолжи во оваа насока“, предупредува Бирол, нагласувајќи дека единствениот вистински излез е координиран глобален одговор.
Во момент кога светот веќе се соочува со економска неизвесност, енергетската криза се заканува да стане катализатор на пошироки потреси – од инфлација и индустриски застој, до нови геополитички тензии. Прашањето што останува е дали меѓународната заедница ќе реагира навреме или ќе дозволи кризата да прерасне во уште подлабок глобален шок.
(Фото: Unsplash)
