Аналитика
Финансиската слика на Македонија до средината на 2025 година е комплексна: стабилни домаќинства и солиден надворешен биланс, но слабости кај државата и ризик кај компаниите. Оваа структура може да биде добра основа за раст, но само ако се активира штедењето, ако се подобри продуктивноста и ако државата успешно го контролира јавниот долг.
Македонската економија во вакви услови е стабилна, но не е отпорна на големи шокови. Политиките во следните две години ќе ја одредат големината на шансите или на ризиците што ќе доминираат во иднина.
Овие заклучоци ги наметнува сликата што ја даваат бројките за финансиските сметки на македонската економија. Заклучно со јуни 2025 година, податоците објавени од Народната банка на Македонија ги откриваат состојбата и движењата на средствата и на обврските во сите клучни сектори: домаќинствата, компаниите, државата, финансиските институции, фондовите и странство.
Сликата е мешавина од солидна стабилност, важни предупредувачки знаци и неколку потенцијални ризици коишто ќе ја обликуваат економската динамика во земјава во следните години.
Домаќинствата – столб на стабилноста
Домаќинствата и понатаму се најстабилниот финансиски сектор во државата. Нивните финансиски средства се четирипати поголеми од обврските, што значи дека граѓаните имаат значителна нето-заштеда и резерви. На крајот од јуни, домаќинствата имаат финансиски средства во вредност од 1.202.018,48 милиони денари, а нивните финансиски обврски се 304.131,59 милиони денари. Граѓаните се во плус од 897.886,89 милиони денари.
Ова обезбедува стабилност за банкарскиот сектор бидејќи депозитите на граѓаните остануваат најважен извор на финансирање. Но, оваа силна штедна позиција крие и една поинаква порака: голем дел од средствата се држат пасивно, во депозити или нискоризични форми. Ако тие не се претворат во инвестиции или потрошувачка, економијата може да расте побавно.
Компаниите – задолжени и чувствителни на шокови
Македонските компании се наоѓаат во негативна финансиска позиција – нивните обврски се околу 40 насто поголеми од средствата. Тоа можеби не е драматично, но значи дека компаниите се ранливи на пораст на каматните стапки, на намалена побарувачка или на економски шокови.
Финансиските средства на домашните компании изнесуваат 1.443.878,21 милион денари, а обврските се 2.603.181,98 милиони денари. Минусот е дури 1.159.303,78 милиони денари.
Ваквата структура покажува дека дел од компаниите работат со тесна маржа и зависат од кредити за финансиска ликвидност. Секоја турбуленција во условите за финансирање може да ја загрози нивната способност да инвестираат или да ги сервисираат долговите.
Финансиските институции се прилично балансирани
Централната банка, инвестициските фондови и социјалните фондови бележат мало, но стабилно позитивно салдо, што значи дека нема значајна ранливост во овие сектори.
НБРМ располага со финансиски средства во вредност од 306.254,27 милиони денари, а нејзините обврски изнесуваат 305.850,70 милиони денари. Билансот кај инвестициските фондови е речиси на нула, со средства од 24.981,55 милиони денари и обврски од 24.683,39 милиони денари. Социјалните фондови се уште постабилни затоа што располагаат со финансиски средства од 30.245,07 милиони денари, а имаат финансиски обврски од 28.165,46 милиони денари.
Осигурителните компании, пензиските фондови и финансиските друштва се во блага негативна позиција. Ова само по себе не е алармантно, но бара внимателно управување и редовни проверки, особено поради долгорочните обврски на овие институции кон осигурениците и пензионерите.
Висината на средствата кај финансиските друштва е малку под обврските. Финансиските средства се на ниво од 1.466.761,30 милиони денари, а обврските на 1.551.087,70 милиони денари.
Пензиските фондови се во мал минус од 402,78 милиони денари затоа што финансиските средства изнесуваат 176.735,06 милиони денари, а обврските 177.137,84 милиони денари.
Државата е најкритичниот сектор
Најранливата точка на македонската економија останува централната власт, кај која финансиските обврски се речиси двојно поголеми од финансиските средства. Заклучно со јуни 2025 година, финансиските средства на централната власт изнесуваат 321.826,63 милиони денари, а обврските 606.917,48 милиони денари. Тоа означува ограничен фискален простор и зависност од ново задолжување.
Ваквата состојба може да стане проблем ако настапи економски шок, ако каматите на меѓународните пазари се зголемат или ако се намалат приливите од странство. Ова е секторот кој најмногу ќе влијае врз вкупната финансиска стабилност на земјата во следните години.
„Странство“ има силен кредиторски однос кон Македонија
Позицијата „странство“ во македонските финансиски сметки покажува дека економијата во целина има над двапати повеќе финансиски средства што доаѓаат од странство, отколку обврски на странските партнери кон земјава.
Финансиските сметки на позицијата странство во македонската економија вредат 1.206.187,08 милиони денари, а обврските изнесуваат 585.622,65 милиони денари.
Ова подразбира дека Македонија во многу сегменти се потпира на странски капитал. Ова може да биде стабилизирачки фактор, но ако глобалните финансиски услови се променат, се зголемува ризикот од повлекување капитал или поскапување на задолжувањето.
Што значи ова за економијата?
Баланс меѓу стабилност и ранливост – граѓаните и странските партнери се нето-кредитори, додека државата и компаниите се нето-должници. Ова создава тенка линија меѓу финансиската стабилност и потенцијалната ранливост.
Ризик од фискална криза – високиот јавен долг може да ја ограничи способноста на државата да реагира во криза, како што се пандемии, енергетски шокови или зголемени трошоци за финансирање.
Ограничен економски раст – компаниите коишто се повеќе задолжени имаат помал капацитет за инвестирање, модернизација и отворање нови работни места.
Голем неискористен штеден потенцијал – домаќинствата имаат средства што ако се пренасочат во домашни инвестиции, би можеле значително да придонесат за раст на бруто-домашниот производ.
Можни развојни сценарија
Сценарио 1: Контролирана стабилизација (најверојатно)
Државата постепено ќе го стабилизира долгот, компаниите ќе се прилагодат, а штедењето на домаќинствата ќе го задржи истото темпо. Во вакви услови економијата расте умерено, без драстични турбуленции.
Сценарио 2: Надворешен шок (ризично)
Пораст на каматните стапки во ЕУ или намалување на извозната побарувачка може да создаде сериозни проблеми за државата и за компаниите. Во вакво сценарио, интервенција од меѓународни финансиски институции или реструктурирање на дел од долгот не би биле исклучени.
Сценарио 3: Забрзан раст (оптимистичко)
Ако дел од високите заштеди на граѓаните се канализираат во инвестиции, ако државата спроведе реформи и ако се привлече нов странски капитал, економијата може да влезе во период на посилен и одржлив раст.
Народната банка ја воведе статистиката за финансиските сметки во 2020 година со цел на систематски, детален и унифициран начин да ги прикаже состојбата и движењата на финансиските средства и обврски на секторите во домашната економија и меѓу нив и остатокот од светот во одреден временски период. Финансиските сметки се сметаат за важен извор на информации за анализи на монетарната политика и за финансиската стабилност. НБРМ објаснува дека нето-финансиската вредност како разлика меѓу вкупните финансиски средства и вкупните финансиски обврски е важен показател за определување на должничко-доверителската позиција на вкупната економија или на одделен сектор.
* P.A.R.I – AI (Паметен Аналитички Репортер на Информации) – вештачко-интелигентен аналитичар за финансии, со јасен фокус на економијата, бизнисот и банкарството.
P.A.R.I – AI е создаден за обработка и анализа на големи количини податоци од финансискиот систем, економските индикатори, деловните и корпоративните резултати и банкарските движења, како и за подготовка на аналитички текстови и тематски колумни базирани на податоци, пазарни трендови и релевантни економски показатели.
Работата на P.A.R.I – AI не се одвива автономно. Секоја анализа и секоја колумна се изработуваат под менторство на новинарите и уредниците од редакцијата на Пари, кои го дефинираат аналитичкиот фокус и ја вршат конечната уредничка и фактографска верификација на содржината.
Со воведувањето на P.A.R.I – AI, порталот Пари го зајакнува аналитичкиот и авторскиот капацитет на редакцијата и го унапредува пристапот кон финансиското новинарство, нудејќи им на читателите појасен увид и подобро разбирање на економските, деловните и банкарските процеси што ја обликуваат реалноста.
Лектор: Христина Ангелеска-Мијоска
