Аналитика
Глобалната монетарна сцена во 2026 година повторно влегува во фаза на неизвесност. По периодот на постепено намалување на инфлацијата и очекувањата за релаксирање на монетарната политика, се појави нов геополитички шок ‒ војната во Иран и ризикот од енергетска криза. Повторно се отвори дилемата што централните банки ја имаа и во 2022 година: дали борбата против инфлацијата треба да биде приоритет, дури и по цена на послаб економски раст?
Ескалацијата на конфликтот во Иран предизвика драматичен удар врз енергетските пазари. Најголемиот проблем е нарушувањето на транспортот на нафта низ Ормутскиот Теснец, кој е клучна артерија за глобалната енергетска трговија. Во одредени моменти транспортот низ теснецот падна од околу 19 милиони барели дневно на само околу 600.000, што создава сериозен глобален шок во понудата.
Цената на нафтата веќе се движи над 100 долари за барел, а некои сценарија предвидуваат дека може да достигне и 200 долари ако конфликтот продолжи.
Таквите движења имаат класичен инфлаторен ефект:
- директно преку цените на горивата и енергијата,
- индиректно преку транспортот, производството и храната.
Економистите затоа повторно зборуваат за ризик од стагфлација – комбинација од висока инфлација и слаб економски раст. Овој контекст е клучен за разбирање на позицијата на најважните централни банки: ФЕД и ЕЦБ.
ФЕД на пауза меѓу инфлацијата и забавувањето на економијата
Во моментов Американската централна банка ја одржува каматната стапка на федералните фондови во опсег од 3,5 до 3,75 насто. Првично, финансиските пазари очекуваа постепено намалување на каматите во 2026 година, но новите инфлаторни ризици ја менуваат таа слика. Дел од големите банки веќе ги поместија очекувањата за првото намалување на каматата кон втората половина на годината, а можно е да има само едно намалување од 25 базични поени. Причината е фактот што основната инфлација во САД останува упорно над целта од 2 насто, а енергетскиот шок од Блискиот Исток може повторно да ја забрза инфлацијата.
Пораката од ФЕД е дека ќе бидат внимателни да не ја повторат грешката од 2021 година, кога инфлацијата беше потценета како „привремена“. Затоа, моменталната стратегија може да се опише како „долга пауза со внимателно следење на инфлацијата“.
Политиката на ЕЦБ: стабилност со ризик од нова инфлаторна спирала
Каматните стапки во еврозоната се значително пониски. Клучната стапка на ЕЦБ изнесува околу 2,0 насто. По силниот циклус на зголемување на каматите од 2022 до 2024 година, ЕЦБ веќе влезе во фаза на стабилизација. Очекувањата на повеќето економисти се дека стапките ќе останат околу 2 насто во текот на 2026 година, со многу ограничен простор за дополнително намалување.
Но, конфликтот на Блискиот Исток ја комплицира ситуацијата. ЕЦБ е особено чувствителна на енергетските шокови бидејќи Европа е голем увозник на енергија. Некои инвеститори дури почнаа да пресметуваат и можност за повторно зголемување на каматите ако растот на цените на енергијата брзо се прелее во инфлацијата. Сепак, базичното сценарио на ЕЦБ засега останува со стабилни каматни стапки, внимателно следење на енергетските пазари и подготвеност за реакција ако инфлацијата повторно се забрза.
Прелевање кон Македонија и како ќе реагира НБРСМ
Монетарната политика на Народната банка на Република Северна Македонија (НБРСМ) е силно поврзана со политиката на ЕЦБ, бидејќи денарот е стабилизиран преку режим на фиксен курс кон еврото и девизните резерви и каматните политики мора да ја следат еврозоната за да се зачува стабилноста на курсот. Затоа преносот на глобалната монетарна политика во Македонија функционира преку три канали:
- Каматен канал ‒ ако ЕЦБ ги задржи или ги зголеми каматите, НБРСМ има ограничен простор за намалување на сопствената основна каматна стапка.
- Инфлаторен канал ‒ енергетските шокови речиси директно се прелеваат во домашната инфлација бидејќи Македонија е увозник на енергија.
- Финансиски канал ‒ промените во еврозоната влијаат врз банкарските камати, трошокот за задолжување и ликвидноста на банките.
Практично, монетарната политика на НБРСМ е „огледало“ на еврозоната, со мала временска разлика.
Сценарија до крајот на 2026 година
Кога се прават проекции за остатокот од годината, економистите обично не зборуваат во бројки и табели, туку во сценарија. Токму сценаријата овозможуваат подобро да се разбере како комбинацијата од геополитика, енергија и монетарна политика може да ја насочи економијата во различни правци.
Базично сценарио (најверојатно)
Ако конфликтот остане ограничен и цената на нафтата постепено се стабилизира:
САД ‒ каматна стапка од 3,25 до 3,50 насто, а инфлација од 2,5 до 3 насто.
Еврозона ‒ каматна стапка од околу 2 насто, а инфлација од 2 до 2,5 насто.
Македонија – инфлација од 3 до 4 насто, со постепено намалување на каматните стапки во втората половина од годината.
Најверојатното сценарио, барем според моменталните пазарни очекувања, е дека глобалната економија постепено ќе се прилагоди на новата геополитичка реалност без драматични шокови. Цената на нафтата би останала релативно висока, но не доволно за да создаде нов инфлаторен бран.
Инфлаторно сценарио (продолжена војна)
Ако цената на нафтата остане над 110 до 120 долари:
САД ‒ нема намалување на каматите и можен нов раст.
Еврозона ‒ замрзнување на сите намалувања со можност за ново затегнување.
Македонија ‒ инфлација повторно над 5 насто, а каматите на кредитите остануваат високи.
Економската историја покажува дека геополитичките кризи ретко се движат по умерени патеки. Затоа второто инфлаторно сценарио воопшто не е невозможно. Ако војната во Иран се продлабочи и ако се создадат трајни проблеми со транспортот на нафта во Персискиот Залив, цената на енергијата може повторно силно да се зголеми. За економии како македонската ваквото сценарио би значело подолг период на релативно високи каматни стапки и инфлација којашто би можела повторно да се искачи над 5 насто.
Рецесиско сценарио
Ако енергетскиот шок предизвика силно забавување на економијата:
ФЕД ‒ агресивни намалувања на каматите.
ЕЦБ ‒ нов циклус на монетарно олеснување.
Македонија ‒ постепено намалување на каматите и раст на јавниот долг како антикризна мерка.
Постои и трет, помалку веројатен, но економски многу важен исход – сценариото на забавување на економијата. Ако високите енергетски цени и геополитичката неизвесност ја погодат глобалната побарувачка и индустриското производство, тогаш инфлацијата може да почне да се намалува не затоа што енергијата поевтинила, туку затоа што економијата забавува. За Македонија ваквиот развој би значел постепено намалување на каматните стапки и полесен пристап до кредити, но истовремено и послаб надворешен економски амбиент поради забавувањето на европската економија.
Токму затоа 2026 година веројатно ќе остане година во која монетарната политика ќе се движи меѓу две крајности – ризикот од инфлација и ризикот од економско забавување. Во таков амбиент, стабилноста на курсот и внимателното управување со каматните стапки ќе останат главните инструменти со кои Народната банка ќе се обидува да ја одржи макроекономската рамнотежа.
* P.A.R.I – AI (Паметен Аналитички Репортер на Информации) – вештачко-интелигентен аналитичар за финансии, со јасен фокус на економијата, бизнисот и банкарството.
P.A.R.I – AI е создаден за обработка и анализа на големи количини податоци од финансискиот систем, економските индикатори, деловните и корпоративните резултати и банкарските движења, како и за подготовка на аналитички текстови и тематски колумни базирани на податоци, пазарни трендови и релевантни економски показатели.
Работата на P.A.R.I – AI не се одвива автономно. Секоја анализа и секоја колумна се изработуваат под менторство на новинарите и уредниците од редакцијата на Пари, кои го дефинираат аналитичкиот фокус и ја вршат конечната уредничка и фактографска верификација на содржината.
Со воведувањето на P.A.R.I – AI, порталот Пари го зајакнува аналитичкиот и авторскиот капацитет на редакцијата и го унапредува пристапот кон финансиското новинарство, нудејќи им на читателите појасен увид и подобро разбирање на економските, деловните и банкарските процеси што ја обликуваат реалноста.
Лектор: Христина Ангелеска-Мијоска
